Magnifica Humanitas (Voorlopige werkvertaling in opbouw)

N.v.d.red.: De volledige vertaling wordt nog gecontroleerd.
Zie ook
• de Presentatie en afkondiging Magnifica Humanitas[9880] door Paus Leo XIV zelf.
• Een samenvatting van de encycliek Magnifica Humanitas van Paus Leo XIV[n:5538] (door magisterium.com gegenereerd)
• Eerste encycliek paus Leo: “Beschaving van liefde” in het digitale tijdperk[n:5539] (katholiekleven.nl)

De mensheid, door God geschapen in al haar grootsheid, staat vandaag voor een cruciale keuze: ofwel een nieuwe Toren van Babel bouwen, ofwel de stad bouwen waarin God en de mensheid samenwonen. Elke generatie erft de taak om haar eigen tijdperk vorm te geven, om de geschiedenis zo te sturen dat deze een plek wordt waar de waardigheid van ieder mens wordt gewaarborgd, gerechtigheid wordt bevorderd en broederschap mogelijk wordt gemaakt. Toch loopt elk tijdperk ook het risico een onmenselijke en onrechtvaardigere wereld te creëren. Telkens wanneer de mensheid het gevaar loopt haar ware identiteit te schaden, richten wij Christenen onze ogen op de mensgeworden God, in het besef dat "alleen in het mysterie van het Woord dat vlees is geworden, het mysterie van de mensheid werkelijk duidelijk wordt." 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 22[[575|22]] In Jezus Christus wordt deze mensheid in haar grootsheid de Weg, de Waarheid en het Leven, en opent voor ieder van ons de weg om te groeien naar volheid.

Op Christus, de levende steen, gefundeerd, ervaren wij het krachtige en mysterieuze werk van de Heilige Geest, en geloven wij dat elke authentieke menselijke inspanning om met Hem samen te werken voor het goede gezegend zal worden door onze hemelse Vader, op Wie wij onze hoop vestigen. Daarom kunnen wij ijverig bijdragen aan elk initiatief dat een rechtvaardigere wereld opbouwt, en kunnen we anderen oproepen om mee te werken aan de bevordering van de integrale ontwikkeling van ieder mens. We willen de dialoog aangaan met alle mannen en vrouwen van onze tijd, met wie we delen in de gebeurtenissen, vragen en aspiraties van de mensheid. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 11[[[575|11]]] Samen met hen zoeken we naar nieuwe wegen voor het algemeen welzijn en voor het bevorderen van een waardig leven voor iedereen. Inderdaad, openheid voor dialoog is een integraal onderdeel van de roeping van de Kerk, omdat zij, in Christus gevormd als "het sacrament of het teken en instrument is van de innerlijke vereniging met God en van de eenheid van het gehele menselijke geslacht," 2e Vaticaans Concilie, Concilievaders - Dogmatische Constituties - Het licht van de volken - Over de Kerk (21 november 1964) : 1[[617|1]] de geschiedenis erkent als de plaats waar het Evangelie de menselijke ervaring uitdaagt en stuurt.

In deze geest publiceerde paus Leo XIII in 1891 zijn encycliek Rerum Novarum[651], waarvan we dit jaar met diepe dankbaarheid de 135ste verjaardag vieren. Met dat document gaf mijn geliefde voorganger een impuls aan de reflectie over de samenleving, de economie en de politiek, die nu bekend staat als de "Sociale Leer van de Kerk". Toen sommigen aanvoerden dat de Kerk geen energie moest verspillen aan wereldse zaken, maar zich in plaats daarvan moest richten op het overbrengen van de boodschap van het eeuwige leven, reageerde Leo XIII met realisme en wijsheid en zei dat de verkondiging van het Evangelie het concrete leven van mensen niet over het hoofd mag zien. vgl: Paus Leo XIII - Encyclieken - Rerum Novarum - Over kapitaal en arbeid (15 mei 1891) : 22 - ASS 23 (1890-1891), 653.[[[651|22]]] Sindsdien zijn vele decennia verstreken, en het leergezag, de herders, theologen en gelovigen zijn blijven nadenken over sociale kwesties in het licht van het Evangelie. Vandaag de dag is de sociale leer van de Kerk een erfenis van wijsheid, waarin we denkregels, criteria voor onderscheiding en oordeel, en concrete richtlijnen voor handelen vinden. Gebaseerd op de Heilige Schrift en de Traditie, en in dialoog met de wetenschappen, helpt zij ons de uitdagingen van het heden helder te interpreteren en passende manieren te vinden om een duidelijk christelijk getuigenis te geven, met vreugde en in dienst van de wereld. Het is geen statisch geheel van begrippen, maar een levend corpus van waarheid dat de roeping van de mensheid tot een volwaardig en rechtvaardig leven bewaakt en interpreteert. Ik wens daarom mijn eigen stem toe te voegen aan deze levende traditie, waarbij ik de hulp inroep van de Geest van wijsheid, die sinds het begin in de wereld woont. Vgl: Spr. 8, 22-31 [[b:Spr. 8, 22-31]]

Terwijl Leo XIII in zijn tijd sprak over "nieuwe dingen" (rerum novarum), kunnen wij ons vandaag niet beperken tot het simpelweg herhalen van zijn verhelderende leer. In plaats daarvan moeten wij God om de wijsheid vragen om de grote trends van onze tijd te interpreteren, met name de technologische vooruitgang. De afgelopen jaren is het steeds duidelijker geworden hoe snel en ingrijpend digitalisering, kunstmatige intelligentie (AI) en robotica onze wereld veranderen. Technologie mag op zichzelf niet worden beschouwd als een kracht die vijandig staat tegenover de mensheid. Integendeel, zij maakt vanaf het begin deel uit van onze geschiedenis als "een verschijnsel dat ten diepste menselijk is en verbonden met de autonomie en de vrijheid van de mens." Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 69[[2254|69]] Door de eeuwen heen heeft de technologische ontwikkeling de levensomstandigheden van de mensheid aanzienlijk verbeterd. Tegelijkertijd heeft elke fase van vooruitgang ook de dubbelzinnigheid blootgelegd van instrumenten die schade kunnen veroorzaken wanneer ze niet op het goede zijn gericht. Vandaag de dag worden we echter geconfronteerd met een nieuwe situatie. De kracht en de alomtegenwoordigheid van opkomende technologieën zijn verweven met het dagelijks leven, geven vorm aan besluitvormingsprocessen en beïnvloeden de collectieve verbeelding ingrijpend: "Nooit heeft de mensheid zoveel macht over zichzelf gehad." Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 104[[5000|104]] Nieuwe technologieën openen een horizon die zich uitstrekt in richtingen die weliswaar voorstelbaar, maar nog niet volledig voorspelbaar zijn. Dit bemoeilijkt de beoordeling van hun potentiële impact en de effecten op termijn die ze kunnen hebben op zowel de waardigheid van individuen als het algemeen welzijn.

Het is nu aan ons om de uitdagingen van onze tijd met helderheid van geest en verantwoordelijkheid tegemoet te treden. Het is noodzakelijk om adequate regelgevingsinstrumenten in te voeren die in staat zijn om rechtvaardigheid te handhaven en de verstorende effecten van technologische macht te beteugelen. Toch beperkt de kwestie zich niet tot regelgeving. Zoals paus Franciscus waarschuwde, moeten we ons realistisch afvragen wie deze macht vandaag de dag in handen heeft en hoe zij deze gebruiken: "Wij kunnen echter niet ontkennen dat de atoomenergie, de biotechnologie, de informatica, de kennis van ons eigen DNA en andere vermogens die wij hebben verworven, (...) zij geven degenen die de kennis en vooral de economische macht hebben om deze uit te buiten, een indrukwekkende macht over het geheel van het menselijk geslacht en de hele wereld." Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 104[[5000|104]] In het verleden was het grotendeels aan de staat om innovatie te sturen en te begeleiden. Tegenwoordig zijn de belangrijkste drijvende krachten achter ontwikkeling echter particuliere, vaak transnationale partijen die beschikken over middelen en capaciteit om in te grijpen die die van veel regeringen overtreffen. Technologische macht krijgt daardoor een ongekend, overwegend "particulier" karakter, wat het nog uitdagender maakt om die macht te onderscheiden, te beheersen en te sturen ten behoeve van het algemeen welzijn.

Om deze reden is het noodzakelijk een gezamenlijk proces van onderscheiding te starten om de spirituele en culturele wortels van de voortdurende transformaties te identificeren. Als we ons alleen op de omstandigheden richten, lopen we het risico dat de opeenvolging van noodsituaties de richting van onze weg dicteert. We maken een snelle overgangsfase, een "tijdperk van verandering", waarin - terwijl sommigen strijden om de toekomst van nieuwe technologieën en anderen zich wijden aan reflectie hierover - de meeste mensen toekijken en afwachten, van een afstand observeren en slechts op het beste hopen. Juist daarom dringen cruciale vragen zich aan ons geweten op en kunnen ze niet langer worden vermeden: Waar gaan we heen? Naar welk doel willen we ons richten? Welke richting moeten we kiezen als volk en als menselijke gemeenschap?

Om deze vragen te beantwoorden en te onderscheiden hoe we op verantwoorde wijze door het tijdperk van kunstmatige intelligentie kunnen navigeren, wil ik twee beelden uit de Bijbel in herinnering brengen: de bouw van de Toren van Babel Vgl: Gen. 11, 1-9 [[b:Gen. 11, 1-9]] en de herbouw van de muren van Jeruzalem. Vgl: Neh. 2-6 [[b:Neh. 2-6]] Het verhaal van Babel komt voor in het boek Genesis, bij het ontstaan van de mensheid, direct na de stambomen van de zonen van Noach. De mensen, die zich in de vlakte van Sennaar hadden gevestigd, besluiten een stad en een toren te bouwen “waarvan de top de hemel raakt” (Gen. 11, 4) [b:Gen. 11, 4]. Zo willen ze zich stabiliteit en macht verzekeren, en vooral “een naam maken”, uit angst verspreid te raken over de aarde. Het project lijkt indrukwekkend: één taal, één technologie, één richting. Het project verbergt echter een diepgaand gevaar: het is een werk dat is bedacht zonder verwijzing naar God, gedragen door een uniformiteit die diversiteit uitbuit en die, in plaats van gemeenschap, kiest voor homogenisering. Wanneer de stad wordt gebouwd op trots en de pretentie om zichzelf te volstaan, breekt de communicatie af, raken de talen in de war en begrijpen de mensen elkaar niet meer. Het resultaat is geen eenheid, maar versnippering. Babel onthult zo de beperking van elk bouwwerk dat, hoe grandioos ook, voortkomt uit de absolutisering van het menselijke en de pretentie van zelfvoorziening, de waardigheid van mensen opoffert aan efficiëntie en ernaar streeft de hemel te bereiken zonder Gods zegen.

8. Het boek Nehemia begint op zijn beurt in een tijd van grote kwetsbaarheid in de geschiedenis van het oude Israël. Na de Babylonische ballingschap keerde een deel van het volk terug naar Jeruzalem, maar de stad lag nog in puin, de muren waren ingestort en de poorten verbrand. Vgl: Neh. 1-2 [[b:Neh. 1-2]] Nehemia, een Jood in dienst van de Perzische koning Artaxerxes, ontving nieuws over de rampzalige toestand van zijn voorouderlijke stad. Voordat hij actie ondernam, vastte hij, bad hij en pleitte hij voor het volk. Vervolgens vroeg hij de koning om toestemming om naar Jeruzalem terug te keren en bij aankomst bekeek hij in stilte de verwoeste gebieden. Hij legde geen oplossingen van bovenaf op. Hij riep de families bijeen, wees elk van hen een deel van de muur toe om te herbouwen, luisterde naar hun zorgen, coördineerde hun inspanningen en pakte eventuele tegenstand aan. Het verhaal laat zien hoe de stad herboren wordt, niet door het initiatief van één man, maar door de gedeelde verantwoordelijkheid van allen: mannen, vrouwen, priesters, ambachtslieden, gezinshoofden en jongeren spelen allemaal een rol. Het is een onderneming met God in het middelpunt, die relaties herstelt voordat er met stenen wordt herbouwd. Zo herontdekt het oude Jeruzalem een gemeenschappelijke taal, niet de taal van de uniformiteit, wel die van de gemeenschap: de harmonie die ontstaat wanneer iedereen zijn steentje bijdraagt en het hele volk beseft dat zijn kracht van de Heer komt.

In het licht van deze twee beelden daagt de Heilige Geest ons vandaag uit met betrekking tot onze relatie met technologie en de voortdurende digitale revolutie. Wetenschappelijke ontdekkingen zijn talenten die aan de mensheid zijn toevertrouwd opdat zij vrucht mogen dragen. Vgl: Mt. 25, 14-30 [[b:Mt. 25, 14-30]] Technologie heeft de kracht om te genezen, te verbinden, te onderwijzen en ons gemeenschappelijk huis te beschermen; maar ze kan ook verdelen, uitsluiten en nieuwe vormen van onrechtvaardigheid voortbrengen. In abstracte zin is technologie op zichzelf geen oplossing voor de problemen van de mensheid, net zomin als ze inherent slecht is. In de praktijk is technologie nooit neutraal, omdat zij de kenmerken aanneemt van degenen die haar bedenken, financieren, reguleren en gebruiken. Daarom is de primaire keuze niet tussen een "ja" of "nee" tegen technologie, maar veeleer tussen het bouwen van Babel of het herbouwen van Jeruzalem; tussen een macht die beweert de hemelen te beheersen en een volk dat in de aanwezigheid van God samenwerkt om de muren van broederlijke co-existentie te herbouwen.

We moeten dus het "Babel-syndroom" vermijden, namelijk de afgoderij van winst die de zwakken opoffert, een uniformiteit die verschillen neutraliseert, en de schijn dat één enkele taal — zelfs een digitale — alles, inclusief het mysterie van de persoon, kan vertalen in data en prestaties. Het risico van ontmenselijking - van het bouwen van een toekomst die God uitsluit en de ander reduceert tot een middel - is een eeuwenoude en steeds nieuwe verleiding die vandaag de dag een technische gedaante aanneemt. Laten we in plaats daarvan kiezen voor de "weg van Nehemia", die het belang benadrukt van samenwerking om de Stad van God tot een veilige plek te maken voor terugkerende ballingen. Heropbouw betekent vandaag de dag erkennen dat juist uit de veelheid aan stemmen en visies - die ons weliswaar soms herinneren aan de verwarring die de verscheidenheid aan gesproken talen veroorzaakt - een stralende mogelijkheid naar voren komt. Dit is inderdaad de mogelijkheid om samen te bouwen, diversiteit om te zetten in een hulpbron en van luisteren en dialoog de gemeenschappelijke basis te maken waarop gerechtigheid en broederschap kunnen worden gecultiveerd . Binnen deze gezamenlijke taak ontdekken christenen hun unieke rol om het handelen naar God te leiden, zodat pluralisme in zijn licht niet vervaagt tot wanorde, maar door de praktijk van synodaliteit juist de ruimte wordt waarin de mensheid haar solide fundamenten en haar uiteindelijke doel herontdekt. In het boek Openbaring ziet Johannes het Nieuwe Jeruzalem "dat uit de hemel neerdaalt van God" (Hand. 21, 2) [b:Hand. 21, 2] als een geschenk voor de hele mensheid. En deze visie van genade is een uitnodiging voor ons christenen om samen te werken aan het bevorderen van een vreedzaam, rechtvaardig en waardig leven in gemeenschap binnen de "steden" van vandaag.

Het bouwen van een stad die gegrondvest is op het algemeen welzijn houdt in de eerste plaats in dat er wordt gebouwd op een stevige relatie met God. Het betekent erkennen dat de waarheid van zijn liefde ons roept tot leven "in overvloed" (Joh. 10, 10) [b:Joh. 10, 10] en tot gemeenschap met Hem. Net als de heilige Augustinus kunnen ook wij zeggen: "U hebt ons voor Uzelf geschapen, o Heer, en ons hart is rusteloos totdat het in U rust." Augustinus - Boeken - Belijdenissen (398) - I, 1, 1: CCSL 27, Turnhout 1981, 1.[[850|+0]] God heeft immers in ons hart een verlangen naar geluk gegrift dat alle dimensies van het leven omvat, en de Kerk voelt, in de dialoog met de mannen en vrouwen van onze tijd, de dringende noodzaak om dit verlangen te koesteren en te richten op zijn diepste waarheid.

Ten tweede betekent bouwen aan het goede dat we de beperkingen en de kwetsbaarheid van de mensheid aanvaarden zonder deze te beschouwen als een fout die moet worden gecorrigeerd. Tegenwoordig dreigt het verlangen van de mens naar een volwaardig leven misleid te worden door bedriegelijke doelen: de illusie van een technologie die belooft ons van alle kwetsbaarheid te bevrijden, of welvaartsmodellen die hele volkeren ‘achterlaten’. Niet zelden stellen we onze hoop op een grenzeloze versterking, op vormen van vooruitgang die de ongelijkheid kunnen vergroten, op onmiddellijke oplossingen die niet in staat zijn de wonden van mensen te helen. Zo blijven velen verstoken van het noodzakelijke, terwijl sommigen de illusie van een grenzeloze zelfbevestiging najagen. De Kerk herinnert er met een nederige maar vastberaden stem aan dat ware verwezenlijking niet voortkomt uit het wegnemen van kwetsbaarheden, maar uit een harmonieuze groei: daar waar vrijheid en verantwoordelijkheid verweven zijn met wederzijdse zorg en ware solidariteit, en waar vooruitgang wordt afgemeten aan de waardigheid van ieder mens en aan het welzijn van volkeren.

Ten derde vereist het bouwen van een wereld waarin iedereen kan "opbloeien", gedeelde verantwoordelijkheid en moed. Niemand kan in zijn eentje het gewicht dragen van de uitdagingen waar de wereld voor staat, net zoals niemand zo zwak is dat hij zijn rol niet kan spelen, want "kracht wordt volmaakt in zwakheid" (2 Kor. 12, 9) [b:2 Kor. 12, 9] . Iedereen krijgt zijn eigen deel van de muur toebedeeld: wetenschappers en onderzoekers, ondernemers en arbeiders, opvoeders en wetgevers, het maatschappelijk middenveld, volksbewegingen en geloofsgemeenschappen. Dit is de logica van subsidiariteit, die de samenwerking tussen generaties, volkeren, disciplines en culturen waardeert als de beste manier om stabiliteit, welvaart en vrede te bevorderen. Spanningen en verschillen hoeven niet afschrikwekkend te zijn: ze kunnen creatieve energie worden wanneer ze worden geleid door een gedeelde verantwoordelijkheid.

Ten slotte vereist het bouwen aan het goede een evangelische taal. Laten we woorden vermijden die vernederen of tegenstellingen creëren. Laten we kiezen voor helderheid die verlicht en openhartigheid die wegen opent. Laten we geen naïef enthousiasme goedkeuren, noch vruchteloze angsten aanwakkeren. Laten we in plaats daarvan criteria voor onderscheiding aangeven - de waardigheid van de persoon, de universele bestemming van goederen, de optie voor de armen, de zorg voor ons gemeenschappelijk huis, vrede - en deze in de praktijk brengen: verantwoord ontwerpen, beoordelingen van de menselijke en sociale impact, het erbij betrekken van de meest kwetsbaren, de bevordering van digitale geletterdheid, het sturen van onderzoek en industrie gericht in de richting van gerechtigheid en vrede.

Tijdens het recente gewone jubileumjaar van 2025[d:550] liepen we als pelgrims van hoop en zijn we met genade overladen. Gesterkt door deze gaven kunnen we vol vertrouwen de zware taken en veeleisende uitdagingen tegemoet treden die voor ons liggen. In het tijdperk van kunstmatige intelligentie, waarin de menselijke waardigheid dreigt te worden overschaduwd door nieuwe vormen van ontmenselijking, hebben we de dringende plicht om ten diepste mens te blijven en met liefde die prachtige menselijkheid te bewaren die ons is geschonken en in haar volheid in Christus is geopenbaard, en die geen enkele machine ooit in haar pracht zal kunnen vervangen. Echte vooruitgang komt altijd voort uit een hart dat openstaat voor de ander, uit een verstand dat bereid is te luisteren, uit een wil die zoekt naar wat ons verbindt in plaats van wat ons verdeelt.

Aan alle katholieke gelovigen, aan alle christenen, aan alle mannen en vrouwen van goede wil richt ik een dringende oproep: laten we niet bang zijn om onze handen vuil te maken op de bouwplaats van onze tijd. Laten we, net als Nehemia, bidden, met wijsheid plannen maken en volhardend werken, waarbij we God vooropstellen in ons handelen en de mens centraal stellen in onze keuzes. Dan zullen de stenen die verworpen zijn - de armen, de zieken, de migranten, de kleinen - tot hoeksteen worden, en zal er op aarde een solide en gastvrije gemeenschappelijke woning verrijzen, waar liefde en waarheid elkaar eindelijk zullen ontmoeten, en gerechtigheid en vrede elkaar zullen kussen. Vgl: Ps. 85, 11 [[b:Ps. 85, 11]] Dit is de zegen die wij van God smeken en de taak die ons te wachten staat: bouwers van gemeenschap te zijn, geen architecten van Babel; dienaren van het komende Koninkrijk, geen meesters van torens die bestemd zijn om in te storten. En met de bezieling van een herder en een vader vraag ik iedereen om de bouwplaats van het zoveelste Babel te stoppen en de krachten te bundelen om het goede op te bouwen, opdat de mensheid nooit haar schoonheid verliest en de wereld opnieuw, in het hart van de mens, de plaats kan herkennen waar God wil wonen.

In dit eerste hoofdstuk wil ik in het kort de ontwikkeling beschrijven waarmee de sociale leer van de Kerk vorm heeft gekregen in het leergezag van de recente pausen en het Tweede Vaticaans Concilie, om zo het dynamische karakter ervan te belichten. In elk tijdperk vereisen de res novae immers dat deze leer historische vraagstukken behandelt in het licht van de geopenbaarde Waarheid. In dit opzicht mag ook kunstmatige intelligentie niet worden beschouwd als louter weer een te bestuderen thema of een te beheersen crisis, maar veeleer als een ontwikkeling die de categorieën van de sociale leer van binnenuit uitdaagt en vraagt om verdere uitwerking in trouw aan het Evangelie. In elk tijdperk dwingen de res novae dat deze leer immers om zich te meten met de vragen van de geschiedenis in het licht van de geopenbaarde Waarheid. Daarom moet ook kunstmatige intelligentie niet worden opgevat als een thematisch aanhangsel of als een noodsituatie die moet worden beheerd, maar als een transformatie die de categorieën van de sociale leer van binnenuit uitdaagt en om een verdere ontwikkeling ervan vraagt, in trouw aan het Evangelie.

Dit overzicht zou echter niet echt begrijpelijk zijn als we, voordat we ingaan op de bijdrage van de afzonderlijke pausen en de belangrijkste documenten, niet eerst enkele fundamentele overtuigingen zouden verduidelijken over de manier waarop de Kerk in de geschiedenis staat en zich tot de wereld verhoudt. Zonder deze verduidelijking zou de sociale leer het risico lopen te worden gezien als een ongepaste inmenging in wereldlijke aangelegenheden of als een externe ethische code die van bovenaf moet worden opgelegd. In werkelijkheid komt zij voort uit een Kerk die met de mensheid meegaat, de autonomie van de aardse realiteiten en het onderscheid tussen kerkelijke en politieke gemeenschap erkent en juist daarom streeft naar het dienen van het algemeen welzijn.

De Kerk is in de wereld aanwezig als een teken van eenheid voor de gehele menselijke familie. Zij erkent de vragen en uitdagingen van vandaag als de huidige context waarin zij haar specifieke roeping tot luisteren, dialoog en dienstbaarheid moet vervullen, en waarin zij moet reageren op alles wat het leven van hedendaagse mannen en vrouwen aangaat. Deze betrokkenheid bij het leven van mensen helpt de Kerk steeds duidelijker te begrijpen dat haar missie een historische reikwijdte heeft en een verantwoordelijkheid inhoudt voor de manier waarop sociale relaties worden opgebouwd. Om deze reden kan zij zichzelf niet als een vreemde beschouwen ten opzichte van de krachten die de samenleving vormgeven. Integendeel, de Kerk neemt actief deel aan de processen waardoor de samenleving groeit en wordt georganiseerd, en zij levert haar eigen bijdrage aan de totstandkoming van een rechtvaardigere en meer broederlijke samenleving. Paus Franciscus wees nadrukkelijk op deze historische dimensie van de kerkelijke missie en herinnerde eraan dat : "Niemand kan eisen dat religie wordt verbannen tot het innerlijkst heiligdom van het persoonlijke leven, zonder invloed op het maatschappelijke en nationale leven, zonder zorg voor de gezondheid van de burgerlijke instellingen, zonder het recht om een mening te geven over gebeurtenissen die de samenleving raken." Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 183[[4984|183]]

De roeping en de plicht van de Kerk roeping en plicht om de mensheid te begeleiden in de specifieke omstandigheden van de geschiedenis brengt haar ertoe te erkennen dat aardse werkelijkheden hun eigen karakter en hun eigen orde bezitten. Het Tweede Vaticaans Concilie verwoordde dit principe bijzonder nauwkeurig in de pastorale constitutie De vreugde en de hoop[575], waarvan we op 7 december 2025 met dankbaarheid de zestigste verjaardag hebben herdacht en gevierd: "Vat men de autonomie van de aardse werkelijkheden zó op, dat de geschapen dingen en de gemeenschappen zelf hun eigen wetten en hun eigen waarden bezitten, (…), dan is de eis van autonomie ten volle gerechtvaardigd." 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 36[[575|36]] vgl: 2e Vaticaans Concilie - Decreten - Apostolicam Actuositatem - Over het lekenapostolaat (18 november 1965) : 7[[[653|7]]] Deze bevestiging toont aan dat de schepping het stempel draagt van een oorspronkelijke goedheid die onze menselijke visie moet bewaren, cultiveren en tot volle bloei brengen. In dit opzicht stelt de Kerk zich ten dienste op een manier die helpt de werkelijkheid in al haar diepgang te interpreteren. Zij ondersteunt met nederige standvastigheid de keuzes die de waardigheid van elke persoon, de samenhang van gemeenschappen en het welzijn van allen bevorderen. De Kerk staat aldus aan de zijde van de wereld zonder zich daarboven te verheffen, zodat de belofte van gerechtigheid en vrede die de Heilige Geest in het hart van de mensheid blijft opwekken, in elk menselijk streven tot bloei kan komen.

Het Tweede Vaticaans Concilie erkende dat God de vrijheid van de mens begeleidt in het verloop van de geschiedenis, en bevestigde het onderscheid tussen de kerkelijke gemeenschap en de politieke gemeenschap, waarbij het benadrukte dat elk met volledige autonomie moet functioneren. De aanwezigheid van de Kerk in de wereld komt ook tot uiting in haar relatie met het maatschappelijk middenveld en met de openbare instellingen. In de dialoog met deze entiteiten, erkent de Kerk de waarde van sociale en politieke realiteiten en eerbiedigt zij hun specifieke verantwoordelijkheden, waarbij zij alles ondersteunt wat het leven van mensen beschermt en de fundamenten van het sociale weefsel versterkt. De Kerk pretendeert niet de taken op zich te nemen die aan de staat toebehoren. Integendeel, zij heeft waardering voor hen die het algemeen welzijn dienen, en zij erkent nadrukkelijk de verantwoordelijkheid die maatschappelijke instellingen binnen de samenleving dragen. Tegelijkertijd spoort de aan de Kerk toevertrouwde missie haar aan om niet op afstand te blijven van het werkelijke lijden van de mannen en vrouwen van onze tijd. Deze nabijheid komt niet voort uit een intentie om burgerlijke instellingen te vervangen, en nog minder uit een impliciete kritiek op hun werk. Integendeel, komt het voort uit evangelische naastenliefde, die de Kerk ertoe aanzet de wonden van de mensheid te benaderen op de momenten dat deze zich in hun ernstigste vorm manifesteren. Wanneer de Kerk ingrijpt, doet zij dat naar het voorbeeld van de Barmhartige Samaritaan, met discretie en nabijheid, in het besef dat wat voortkomt uit dringende noodzaak niet de norm kan worden, noch de institutionele verantwoordelijkheden kan vervangen die eigen zijn aan de burgerlijke gemeenschap.

Vanuit deze dubbele erkenning - de autonomie van de aardse werkelijkheden en het onderscheid in bevoegdheden tussen de kerkelijke en de politieke gemeenschap - kan men beter begrijpen welke koers het Tweede Vaticaans Concilie de Kerk heeft uitgezet in haar relatie met de wereld. Gaudium et spes herinnert eraan dat het "de taak van het gehele volk Gods is, vooral van de herders en de theologen, om met de hulp van de Heilige Geest de taal van onze tijd in haar verschillende vormen te beluisteren, te verstaan en te verklaren, en haar, in het licht van het Woord Gods te beoordelen, opdat men de geopenbaarde waarheid voortdurend dieper kan kennen, beter begrijpen en op meer aangepaste wijze kan voorhouden." 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 44[[575|44]] Het luisteren naar de ‘verschillende talen’ is geen louter sociologische aandacht, maar impliceert een geestelijk onderscheidingsvermogen waarin het volk van God, met de hulp van de Geest, in de culturele en sociale veranderingen zowel de tekenen herkent van de aanwezigheid van Christus die komt en de geschiedenis naar haar voltooiing leidt, als de afwijkingen die zijn gelaat verduisteren. Zo wordt de geopenbaarde Waarheid in haar wezenlijke kern niet gewijzigd, maar verduidelijkt en aangenomen als een levend criterium om concrete keuzes te sturen, wegen van persoonlijke en gemeenschappelijke bekering te inspireren, hervormingen van structuren te bevorderen en nieuwe vormen van evangelisch getuigenis in het openbare leven te ondersteunen. De geschiedenis is daarom een van de plaatsen waar de Kerk zich door de Geest laat onderwijzen over de humaniserende reikwijdte van het Evangelie en leert haar leer in dienst te stellen van de waardigheid van elke persoon en het welzijn van de volkeren.

De Kerk beschouwt allen die oprecht op zoek zijn naar „de waarheid, de goedheid en de schoonheid“ als medereizigers en beschouwt hen als „waardevolle bondgenoten“ Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 257[[4984|257]] bij de verdediging van de waardigheid van elke persoon en bij de zorg voor de schepping. In navolging van de pastorale stijl van het Tweede Vaticaans Concilie, dat uitnodigt om te luisteren, te onderscheiden en de tekenen des tijds te interpreteren, vreest de Kerk, verlicht door de wijsheid van het Woord, de ontmoeting met de menselijke kennis niet. Het Woord van God biedt betrouwbare criteria om de wegen van gerechtigheid te sturen en wegen van verzoening en vrede tussen mensen te openen. Wanneer het erop aankomt deze maatstaven toe te passen op de complexe situaties van onze tijd, zijn de bijdragen van de filosofie en de mens- en maatschappijwetenschappen essentieel. Deze disciplines helpen ons de culturele, economische en politieke dynamiek dieper te begrijpen en te analyseren. De heilige Johannes Paulus II herinnerde eraan dat de Kerk de bijdragen van de maatschappijwetenschappen verwelkomt om "daaruit concrete inzichten te putten die haar helpen haar leerambt uit te oefenen." Paus Johannes Paulus II - Motu Proprio - Socialium scientiarum investigationes (1 januari 1994) - AAS 86 (1994), 209[[2469|+0]] De confrontatie met deze kennis doet geen afbreuk aan de kracht van het Evangelie; integendeel, zij maakt het mogelijk om met grotere helderheid te onderscheiden wat het leven van mensen en gemeenschappen werkelijk bevordert. Vanuit dit perspectief benadrukte paus Franciscus dat de Kerk bij het behandelen van vele specifieke kwesties niet pretendeert "een definitief oordeel" te bieden, Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 61[[5000|61]] maar het belang erkent van het luisteren naar wetenschappelijk onderzoek en het aanmoedigen van een serieus en eerlijk debat onder deskundigen, waarbij een verscheidenheid aan meningen wordt verwelkomd.

Gevoed door deze vruchtbare dialoog tussen het Evangelie en menselijke kennis heeft de Kerk haar sociale leer geleidelijk ontwikkeld en in de loop van de geschiedenis een wijs erfgoed opgebouwd dat wordt gekenmerkt door theologische en antropologische samenhang, geworteld in het christelijke visie op de mens. Juist omdat dit erfgoed voortkomt uit het geloof en een daarmee samenhangende visie op de werkelijkheid, is het niet louter een reeks technische oplossingen of een economisch of politiek model dat tegenover andere moet worden geplaatst. Het behoort veeleer tot een andere orde, vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 41[[[350|41]]] namelijk die van de principes die de interpretatie van gebeurtenissen sturen en een evangelische visie ondersteunen op historische processen en de keuzes die deze met zich meebrengen. Hierin ligt de eigenlijke functie van de sociale leer, die niet pretendeert de verantwoordelijkheden van de politiek en de instellingen te vervangen, maar zich aanbiedt als ondersteuning van het gemeenschappelijk onderscheidingsvermogen, door te helpen herkennen en bevorderen wat de waardigheid van de mensen, de vitaliteit van de gemeenschappen en het welzijn van allen ten goede komt.

Het besef dat de waarheid een geschenk is dat moet worden gedeeld, en geen bezit dat gemonopoliseerd mag worden, bevrijdt de Kerk van de verleiding om vormen van aanwezigheid te zoeken die op macht zijn gebaseerd. Om de evangelische benadering van een zachtaardige verkondiging van de waarheid, die niet wordt opgelegd, te herontdekken, nodigde de heilige Johannes Paulus II ons uit om eerlijk te onderzoeken wanneer er werd ingestemd met "intolerantie en zelfs het gebruik van geweld in dienst van de waarheid." Paus Johannes Paulus II - Apostolische Brieven - Tertio millennio adveniente (10 november 1994) : 35[[265|35]] In dezelfde geest heb ook ik bevestigd dat de Kerk "niet beweert het monopolie op de waarheid te bezitten", 1717 omdat de waarheid geen te verdedigen territorium is, maar een goed dat gedeeld moet worden. Van zijn kant drukte paus Franciscus ditzelfde perspectief uit in zijn treffende zin: "tijd is groter dan ruimte." Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 222[[4984|222]] Het gaat er niet in de eerste plaats om machtsposities in te nemen of culturele bolwerken te verdedigen, maar om goede processen op gang te brengen en deze de kans te geven te rijpen. Op deze manier wordt de waarheid van het Evangelie niet van bovenaf opgelegd, maar groeit zij in de loop van de tijd binnen de concrete verwevenheid van levens, gemeenschappen en culturen. Dit is geen waarheid die diversiteit vreest, maar deze juist verwelkomt en begeleidt. Zij neemt conflicten niet weg, maar transformeert ze, en brengt weer bijeen wat de geschiedenis de neiging heeft te verspreiden. Dit concept kan ook worden geïllustreerd door het beeld van een veelzijdig veelvlak, vgl: Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 236[[[4984|236]]] vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 215[[[7800|215]]] waarin de ene waarheid van het Evangelie vanuit verschillende invalshoeken wordt weerspiegeld.

26. Deze houding van openheid voor de waarheid, die tegelijkertijd één en divers is, drukt op diepgaande wijze de katholiciteit van de Kerk uit, want zij omarmt de gehele menselijke familie, maar is tegelijkertijd ondergedompeld in de concrete situaties van volkeren en culturen. Het Tweede Vaticaans Concilie herinnert ons eraan dat, juist op grond van deze katholiciteit, "geven de afzonderlijke delen van hun eigen rijkdommen aan de andere delen en aan heel de Kerk." 2e Vaticaans Concilie, Concilievaders - Dogmatische Constituties - Het licht van de volken - Over de Kerk (21 november 1964) : 13[[617|13]] Op deze manier groeit zij als geheel en in elke afzonderlijke gemeenschap dankzij een wederzijdse uitwisseling en een gezamenlijke inspanning naar een steeds vollediger gemeenschap. Hieruit volgt dat het volk van God niet alleen bestaat uit vele volkeren, maar van binnenuit is verweven met verschillende functies, roepingen, culturen en tradities, die geroepen zijn elkaar te ondersteunen en te verrijken. Vanuit dit perspectief erkende de heilige Paulus VI dat het, gezien de grote verscheidenheid aan historische situaties, niet realistisch is te denken dat de sociale leer één enkel antwoord kan bieden dat voor alle contexten geldt. vgl: Paus Paulus VI - Apostolische Brieven - Octogesima Adveniens (14 mei 1971) : 4[[[809|4]]] Om deze reden riep hij elke christelijke gemeenschap op om de werkelijkheid van haar eigen land helder en verantwoordelijk te interpreteren. De vruchtbare spanning tussen de universaliteit van de zending en de lokale verankering is onlosmakelijk verbonden met het leven van de Kerk: zij omvat in haar adem de horizon van de hele wereld, maar neemt de vragen van elke context aan als de werkelijke plaats waar het Evangelie gestalte krijgt.

In het licht van hetgeen tot nu toe is gezegd, toont de sociale leer van de Kerk zich in haar meest authentieke gedaante: niet als een handboek met toe te passen principes en regels, maar als een weg van gemeenschappelijk onderscheidingsvermogen. Zij ontstaat uit de ontmoeting tussen de eeuwige waarheid van het Evangelie en de vragen van de geschiedenis, laat zich door de tekenen des tijds bevragen en put kracht uit de bijdrage van de wetenschappen, de culturen en de menselijke ervaringen. Daarom moet de Kerk – samen met de andere christelijke geloofsgemeenschappen en gelovigen van andere religies - haar stem laten horen wanneer de waardigheid van de broeders en zusters wordt aangetast, wanneer de politiek geen antwoord biedt op de drama’s van de mensheid, wanneer de economie zich tegen de mens keert of de wetenschap de grenzen van haar methode overschrijdt, vgl: Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 243[[[4984|243]]] - niet om te heersen, maar om de gemeenschap te dienen. Zo begrepen wordt de sociale leer een theologie van de gemeenschap in de geschiedenis; een plaats waar het Woord, dat vlees geworden is, zich blijft openbaren als dialoog, herinnering en profetie.

Nadat ik heb gewezen op de manier waarop de Kerk deel uitmaakt van de geschiedenis en in dialoog treedt met de wereld, wil ik nu stilstaan bij de ontwikkeling van de sociale leer in het leergezag, dat vanaf de 19e eeuw tot op de dag van vandaag de grote maatschappelijke veranderingen heeft begeleid. Ik kan uiteraard geen recht doen aan de volledige rijkdom van deze leer, waarvan de grondbeginselen worden gepresenteerd in het Compendium van de Sociale Leer van de Kerk[769] en verder worden uitgediept in het recente leergezag. Evenmin kan ik op systematische wijze ingaan op wat is uitgewerkt in de encyclieken van mijn overleden eerbiedwaardige voorgangers, met name in Laudato Si’ - Wees geprezen[5000] en Fratelli tutti[7800]. Ik wil echter enkele essentiële lijnen in herinnering brengen, om aan te tonen dat wat ik schrijf in de continuïteit van deze traditie past en tegelijkertijd om te benadrukken hoe daarin de stabiele kern van de geopenbaarde waarheden over de persoon en het menselijk samenleven verweven is met een steeds vernieuwd vermogen om te luisteren naar de historische situaties en zich te laten confronteren met de vragen die uit het heden naar voren komen. Ik zal daarom enkele beslissende mijlpalen van deze ontwikkeling de revue laten passeren, te beginnen bij de periode die werd ingeluid door de encycliek Rerum Novarum[651].

Wat we nu de "sociale leer van de Kerk" noemen, is geen spontaan product van de moderne tijd. Het is veeleer de vrucht van het overnemen en structureren van een lange traditie van kerkelijke reflectie over het leven in de samenleving, geworteld in de Heilige Schrift, de kerkvaders en de theologische en juridische ontwikkelingen van de middeleeuwen en de moderne tijd. Hoewel de uitdrukking "sociale leer van de Kerk" in 1950 door Pius XII voor het eerst werd gebruikt, vgl: Paus Pius XII - Apostolische Exhortaties - Menti Nostrae - Aan geheel de geestelijkheid in vrede de na te streven heiligheid van het priesterlijk leven (23 september 1950) - AAS 42 (1950), 657-702[[[678|+0]]] begon de inhoud ervan vorm te krijgen als een organisch corpus van sociale leer met de encycliek van Leo XIII Rerum Novarum[651]. Geconfronteerd met de "nieuwe zaken" van zijn tijd - het conflict tussen kapitaal en arbeid, de kwestie van de beroepsbevolking en economische en sociale transformaties - beperkte Leo XIII zich niet tot het louter erkennen van de onrust, maar zag hij deze situaties als een werkterrein voor de pastorale missie van de Kerk. Hij onderwierp ze aan een rigoureus onderscheidingsproces en belichtte de oorzaken en mogelijke oplossingen in het licht van het Evangelie en een integrale visie op de menselijke persoon, geschapen naar het beeld van God. De heilige Johannes Paulus II beschouwde deze benadering als een "blijvend paradigma" Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 5[[3|5]] van de sociale leer: een voorbeeldige praktijk waarmee de Kerk, wanneer zij met historische veranderingen wordt geconfronteerd, haar recht en plicht uitoefent om sociale realiteiten te onderzoeken, zich daarover uit te spreken en wegen aan te wijzen voor het vinden van rechtvaardige oplossingen. Op deze manier vinden de tijdloze inhoud van het geloof en de eeuwenoude kerkelijke wijsheid uitdrukking in een levende leer die trouw blijft aan het Evangelie en tegelijkertijd groeit in reactie op de "nieuwe dingen " van elk tijdperk.

De encycliek Rerum Novarum[651] van Leo XIII vormt een mijlpaal in de ontwikkeling van het sociale leergezag. Het document stelt de waardigheid van arbeid en de arbeiders centraal, bevestigt het recht op een rechtvaardig loon voor zichzelf en voor het eigen gezin, erkent in de personen een essentiële waarde die voorrang heeft op kapitaal en winst, verdedigt het privé-eigendom samen met zijn onmisbare sociale functie, waardeert de werknemersverenigingen en stelt vormen van samenwerking tussen de verschillende geledingen van de samenleving voor als alternatief voor de logica van de “klassenstrijd”. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Pius XI het kon omschrijven als de “Magna Charta” Paus Pius XI - Encyclieken - Quadragesimo Anno - Over de aanpassing van de sociale orde (15 mei 1931) : 39[[652|39]] vgl: Paus Pius XII - Radiotoespraken - La Solennità (1 juni 1941)[[[778]]] van het sociale handelen van Christenen: in Rerum Novarum[651] krijgt de oude wijsheid van de Kerk over de persoon en het leven in de samenleving een nieuwe vorm, die zich kan meten met het industriële tijdperk en het eerste grote systematische kader biedt van die sociale leer die in de daaropvolgende decennia verder zou worden ontwikkeld. Hoewel veel van de door Leo XIII beschreven historische omstandigheden zijn veranderd, blijven ten minste twee inzichten zeer actueel: het primaat van de menselijke arbeid boven elke louter productieve of financiële logica, met de daaruit voortvloeiende aandacht voor de personen en gezinnen die het meest blootgesteld zijn aan uitbuiting, en de onlosmakelijke band tussen de evangelische verkondiging en het streven naar een rechtvaardigere sociale orde. Zo blijft Rerum Novarum[651] ons eraan herinneren dat er geen authentieke evangelisatie bestaat die niet ook de structuren van het menselijk samenleven raakt.

De encycliek Quadragesimo Anno[652] van Pius XI werd in 1931 gepubliceerd ter gelegenheid van de veertigste verjaardag van Rerum Novarum[651], op het hoogtepunt van een grote wereldwijde economische crisis, zet een nieuwe stap in de ontwikkeling van het sociale leergezag. Ze beperkt zich niet tot het hernemen van de "arbeiderskwestie”, maar verbreedt de blik naar de algemene structuur van de economische en politieke orde. Zij hekelt de concentratie van economische macht in handen van enkelen; zij bekritiseert zowel de ongebreidelde concurrentie als die collectivistische projecten die de vrijheid en verantwoordelijkheid van personen tenietdoen; zij benadrukt krachtig het recht van vereniging van de arbeiders en herhaalt de eis dat het loon niet alleen in verhouding moet staan tot de geleverde prestatie, maar ook tot de behoeften van de arbeider en zijn gezin. In dit kader formuleert hij op systematische wijze het subsidiariteitsbeginsel, dat bestemd is om een van de vaste referentiepunten van de sociale leer te worden, volgens welke datgene wat door personen, gezinnen, intermediaire instanties en lokale gemeenschappen kan worden verricht, niet mag worden overgenomen door hogere instanties. Naast deze bijdragen wijst Pius XI duidelijk op de sociale functie van privé-eigendom en, in verschillende uitspraken van zijn leergezag - in de encyclieken Non abbiamo bisogno[709] en Mit brennender Sorge[132] tot Divini Redemptoris[594] - hekelt hij totalitaire regimes die de menselijke waardigheid aantasten, het sociale leven verstikken, de staat boven zijn juiste waarde verheffen en het discriminerende begrip ‘ras’ hanteren. Voor onze tijd blijven ten minste drie inzichten uit zijn sociale leer bijzonder actueel: het besef dat onrechtvaardigheden niet alleen betrekking hebben op individueel gedrag, maar ook op economische en institutionele structuren; de waarde van het subsidiariteitsbeginsel, dat oproept tot versterking van het verenigings- en gemeenschapsweefsel en het vermijden van nieuwe machtsconcentraties; en het verband tussen de waardigheid van arbeid, een rechtvaardige beloning en de reële mogelijkheid voor gezinnen om een menswaardig leven te leiden.

Tegen de dramatische achtergrond van de Tweede Wereldoorlog en de jaren van de wederopbouw levert het leergezag van Pius XII een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de sociale leer, met name via de kerstboodschappen op de radio, waarin hij de contouren schetst van een internationale orde die is gegrondvest op de erkenning van de menselijke waardigheid, gerechtigheid en vrede. Bij die gelegenheden stelt de paus een dialoog met de samenleving voor, uitgaande van een veeleisende verwijzing naar het natuurrecht, opgevat als een geheel van objectieve principes die voorrang hebben op de belangen van individuen en staten en die het interne leven van de naties en hun onderlinge relaties moeten regelen. Pius XII kent bovendien een beslissende rol toe aan beroepsverenigingen, werknemersorganisaties en de diverse intermediaire instanties van het economische en sociale leven, waarbij hij in deze georganiseerde vormen van de samenleving een essentiële waarborg ziet voor het maatschappelijk evenwicht en de bescherming van het algemeen welzijn. Hij pleit voor de noodzaak van een solide rechtsstaat om machtsmisbruik te voorkomen en erkent in de democratie een instrument dat geschikt is om een correct gebruik van gezag te bevorderen. Tegelijkertijd waarschuwt hij tegen elke poging om het recht te baseren op eigenbelang of macht, en herinnert hij eraan dat een internationale orde die wordt bepaald door het voordeel van de sterksten, de zwakkere volkeren blootstelt aan onderdrukking en het vertrouwen tussen de naties ondermijnt. Ten slotte wijst hij op de diepe economische ongelijkheden tussen landen als een van de factoren die conflicten aanwakkeren. vgl: Paus Pius XII - Radiotoespraken - Kerstboodschap 1940 - Over vrede en de internationale orde (24 december 1940) : 30 - AAS 33 (1941), 13.[[[129|+45]]] Voor onze tijd, die gekenmerkt wordt door nieuwe vormen van mondiale macht en toenemende ongelijkheid, blijven drie richtlijnen bijzonder belangrijk: de eis dat het recht voorrang heeft op het belang, het besef dat economische ongelijkheid een vruchtbare bodem is voor spanningen en geweld, en de waarde van een verenigingsweefsel dat in staat is te bemiddelen tussen individu en staat. Deze bieden de sociale leer nog steeds belangrijke criteria om de dynamiek van de globalisering te doorgronden en een rechtvaardigere en vreedzamere internationale orde te bevorderen.

Een nieuwe fase in de sociale leer van de Kerk begon met de heilige Johannes XXIII, die meer nadruk legde op de mondiale dimensie van sociale kwesties en de taal van de rechten. In Mater et Magistra[90] presenteert hij het christelijk geloof als een licht dat in staat is hemel en aarde met elkaar te verbinden, waarbij hij eraan herinnert dat de Kerk, hoewel haar primaire missie de heiliging en de verkondiging van de eeuwige goederen is, daardoor niet de concrete behoeften van het dagelijks leven van de mensen verwaarloost, maar zich bekommert om elk authentiek menselijk goed. vgl: Paus Johannes XXIII - Encyclieken - Mater et Magistra - Moderne ontwikkeling van het sociale leven en de christelijke beginselen (15 mei 1961) : 2[[[90|2]]] Vanuit deze integrale visie op de mensheid benadrukt Johannes XXIII dat het maatschappelijk leven een evenwicht vereist tussen het initiatief van burgers en groepen - die geroepen zijn zich te organiseren en samen te werken - en het optreden van de staat, die moet coördineren en ondersteuning bieden zonder de vrijheid en verantwoordelijkheid van individuen te verstikken. Daarom vestigt hij de aandacht op een eerlijke beloning voor werk, inspraak van werknemers en de groeiende ongelijkheid tussen landen. Enkele jaren later richt Johannes XXIII zich in Pacem in Terris[53] voor het eerst niet alleen tot de gelovigen, maar ook tot alle mensen van goede wil. Hij legt op organische wijze een verband tussen de waardigheid van de persoon en de erkenning van fundamentele rechten en plichten, en stelt hij een samenlevingsorde voor – ook op internationaal niveau – die gebaseerd is op waarheid, gerechtigheid, liefde en vrijheid. vgl: Paus Johannes XXIII - Encyclieken - Pacem in Terris - Vrede op aarde (11 april 1963) : 87[[[53|87]]] Voor onze tijd, die gekenmerkt wordt door wijdverspreide conflicten en nieuwe vormen van mondiale onderlinge afhankelijkheid, blijven de universele reikwijdte van zijn oproep, de verwijzing naar de mensenrechten als gedeelde basisnormen en de overtuiging dat duurzame vrede instellingen en relaties tussen volkeren vereist die geïnspireerd zijn door de waardigheid van elke persoon, bijzonder betekenisvol.

Het Tweede Vaticaans Concilie[d:4] betekende een keerpunt in het zelfbeeld van de Kerk in de hedendaagse wereld. In de pastorale constitutie De vreugde en de hoop[575] heeft het ons het beeld gegeven van een Kerk die dicht bij de mensheid staat, betrokken is bij de wereld en zich niet bezighoudt met abstracte schema’s, maar uitgaat van de concrete historische situaties. De tekst behandelt de grote vraagstukken van het huwelijk en het gezin, het economische en sociale leven, de politieke gemeenschap, oorlog en vrede, en benadrukt dat economische en institutionele structuren alleen rechtvaardig zijn voor zover ze de integrale ontwikkeling van de persoon dienen en de verantwoordelijke participatie van iedereen bevorderen. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 26[[[575|26]]] Het belang van dit conciliaire document voor de sociale leer van de Kerk ligt niet alleen in het openen van perspectieven voor thematische reflectie, maar ook in het aanreiken van een methode van onderscheiding die uitnodigt om de historische veranderingen te lezen met een evangelische blik en menselijke deskundigheid. Deze stijl toont aan dat de dialoog met de wereld voor de Kerk geen tactische optie is, maar een concrete vorm van haar zending, omdat het Evangelie, als gist, de structuren van het samenleven van binnenuit kan transformeren en wegen naar meer menselijkheid kan openen. De verklaring Dignitatis Humanae[702] kan in dezelfde context worden geplaatst. Hier erkende het Concilie dat godsdienstvrijheid een fundamenteel recht is, gegrondvest in de menselijke waardigheid, dat wettelijk moet worden gewaarborgd om te voorkomen dat mensen worden gedwongen tegen hun geweten in te handelen of worden belemmerd in het zoeken en belijden van de waarheid, zowel privé als in het openbaar. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Verklaringen - Dignitatis Humanae - Over de godsdienstvrijheid - Het recht van de persoon en van de gemeenschappen op sociale en burgerlijke vrijheid in godsdienstige aangelegenheden (7 december 1965) : 2[[[702|2]]] Dit beginsel, dat van groot belang is voor onze tijd, blijft de sociale leer beslissende criteria bieden voor de bescherming van de persoon en voor de opbouw van pluralistische en vreedzame samenlevingen.

Tijdens het pontificaat van de heilige Paulus VI komt een opvatting van vrede naar voren die zich niet beperkt tot de afwezigheid van oorlog, maar gestalte krijgt in het streven naar een integrale menselijke ontwikkeling. In Populorum Progressio[266] beschrijft hij ontwikkeling als een overgang van minder menswaardige naar meer menswaardige levensomstandigheden en beschouwt hij deze als een proces dat betrekking heeft op elke mens en de hele mens, vgl: Paus Paulus VI - Encyclieken - Populorum Progressio - Over de ontwikkeling van de volken (26 maart 1967) : 14[[[266|14]]] dat wil zeggen op elke dimensie van de persoon en op elk volk, zonder uitzondering. Op deze basis kan Paulus VI stellen dat een aldus opgevat ontwikkelingsproces in werkelijkheid “de nieuwe naam van de vrede” is Paus Paulus VI - Encyclieken - Populorum Progressio - Over de ontwikkeling van de volken (26 maart 1967) : 87[[266|87]], omdat het erop gericht is de wortels van onrechtvaardigheid en conflict weg te nemen en ruimte te openen voor een waardiger leven voor iedereen. Ook de oprichting van de Pauselijke Commissie Iustitia et Pax[d:94] moet in dit licht worden gezien, als een poging om op kerkelijk en internationaal niveau een stabiele vorm te geven aan dit inzicht, waarbij het bewustzijn wordt scherp gehouden over de groeiende kloof tussen rijke en arme landen en over de noodzaak van beleid dat werkelijk menselijkere levensomstandigheden voor iedereen bevordert.

In Octogesima Adveniens[809], geschreven ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van Rerum Novarum[651], paste Paulus VI dit perspectief toe op de postindustriële samenleving, gekenmerkt door verstedelijking, nieuwe vormen van armoede en snelle culturele veranderingen die de toekomst van individuen en gemeenschappen in twijfel trokken. Paulus VI was van mening dat, hoewel het Evangelie werd verkondigd, geschreven en beleefd in een historische en culturele context die heel anders was dan de onze, de boodschap ervan niet "achterhaald" is. vgl: Paus Paulus VI - Apostolische Brieven - Octogesima Adveniens (14 mei 1971) : 4[[[809|4]]] In plaats daarvan biedt het een visie op de mens, relaties, gezag en het algemeen welzijn die ook vandaag de dag nog economische, politieke en culturele keuzes kan sturen. Met andere woorden, het Evangelie blijft relevant omdat het de criteria biedt om te herkennen wat menselijk maakt of ontmenselijkt en wat bevrijdt of onderdrukt in steeds veranderende situaties. Volgens de sociale leer van de Kerk is dit juist de meest veeleisende erfenis van Paulus VI: zolang er in de wereld volkeren zijn die worden uitgesloten van een ontwikkeling die de mens waardig is, kan de christelijke gemeenschap zich niet tevredenstellen met het theoretisch verkondigen van vrede, maar moet zij het Evangelie laten oordelen, te beginnen bij degenen die aan de rand staan, over die economische en politieke structuren die, zoals Johannes Paulus II zou hebben opgemerkt, ware "structuren van zonde" kunnen worden, Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 36[[350|36]] opdat geen enkel persoon en geen enkel volk in ontwikkelingsprocessen als vervangbaar wordt behandeld.

De rijke sociale leer van de heilige Johannes Paulus II bevindt zich op het kruispunt van de crisis van de grote ideologische systemen van de twintigste eeuw en het begin van de economische globalisering. Zijn encycliek Laborem Exercens[712], geschreven negentig jaar na de publicatie van Rerum Novarum[651], opende een nieuwe weg voor reflectie over arbeid. Het presenteert eerlijke lonen als het concrete middel om de rechtvaardigheid van het gehele sociaal-economische systeem te toetsen, omdat ze onthullen of de werknemer als een persoon wordt behandeld of louter als een productiemiddel. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Laborem Exercens - Op de negentigste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (14 september 1981) : 19[[[712|19]]] Arbeid wordt niet louter beschouwd als een probleem dat moet worden opgelost of als een middel om inkomen te genereren, maar als een fundamenteel goed voor de persoon, een principe van economische activiteit en de sleutel tot de gehele maatschappelijke kwestie. Door te werken brengen mensen hun vrijheid, creativiteit en vermogen tot samenwerking in en dragen ze bij aan de culturele en morele verheffing van de samenleving. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Laborem Exercens - Op de negentigste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (14 september 1981) : 10[[[712|10]]] In het licht hiervan mogen de verschillende vormen van arbeidsonzekerheid, gefragmenteerde loopbaantrajecten en automatisering niet uitsluitend worden beoordeeld in termen van efficiëntie, maar in relatie tot de waardigheid van de werknemer, het recht op een toereikende beloning en de daadwerkelijke mogelijkheid om deel te nemen aan de samenleving.

38. Met zijn encycliek Sollicitudo Rei Socialis[350], ter gelegenheid van de twintigste verjaardag van Populorum Progressio[266], Johannes Paulus II onderzocht opnieuw de plaag van onderontwikkeling. Hij erkende het falen van talrijke pogingen om de economische ontwikkeling van arme volkeren te versnellen en hen bij te staan in het industrialisatieproces, waarbij hij wees op de aanhoudende en zelfs groeiende kloof tussen het noorden en het zuiden van de wereld. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 14[[[350|14]]] Hij hekelde ook de economische, financiële en commerciële mechanismen die, door de sterkste economieën worden beheerd, structureel hun eigen belangen bevoordelen en zwakkere economieën verstikken, en hij vroeg dat deze aan een serieuze ethische, en niet alleen technische, toetsing zouden worden onderworpen. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 16[[[350|16]]] In deze context werd solidariteit opgevat als een concrete, gedeelde verantwoordelijkheid tussen individuen, volkeren en naties een vorm van sociale vriendschap of politieke naastenliefde gericht op de "beschaving van de liefde" die door Paulus VI werd voorgesteld. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 31[[[350|31]]]

Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van Rerum Novarum[651] biedt de encycliek De honderdste verjaardag[3] ten slotte een analyse van de ineenstorting van het Sovjetstelsel en de opkomst van de democratie en de markteconomie. De heilige Johannes Paulus II herhaalt de boodschap van Pius XII dat de Kerk de democratie kan waarderen voor zover deze de daadwerkelijke participatie van de burgers waarborgt, het mogelijk maakt om op vreedzame wijze regeringsleiders te kiezen en te vervangen, en voorkomt dat de macht wordt gemonopoliseerd door kleine elites die worden gedreven door particuliere of ideologische belangen. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 46[[[3|46]]] Evenzo erkent hij het positieve potentieel van de markt en het particulier initiatief, mits deze ondergeschikt blijven aan de morele wet en geleid worden door het solidariteitsbeginsel, zonder de zwakkeren op te offeren aan de winstlogica. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 42[[[3|42]]] Voor de sociale leer van de Kerk blijft er dus een bijzonder actueel erfgoed over: de bevestiging van het verband tussen de waardigheid van arbeid, de solidariteit tussen de volkeren en de kritische beoordeling van democratie en markteconomie blijft criteria bieden om de nieuwe vormen van uitbuiting, uitsluiting en crisis van de politieke vertegenwoordiging te beoordelen.

In zijn sociale encycliek Liefde in Waarheid[2254] trachtte paus Benedictus XVI het concept van ontwikkeling dat in Populorum Progressio[266] werd gepresenteerd, te herzien en uit te breiden, door het te interpreteren in het licht van de globalisering. Hij merkte op dat een dergelijke ontwikkeling zich zou moeten vertalen in "echte groei, die iedereen ten goede komt en werkelijk duurzaam is". Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 21[[2254|21]] Dat wil zeggen: economische vooruitgang die werkelijk inclusief is en de grenzen van de schepping respecteert. Hij bevestigde echter dat er in rijke landen nieuwe vormen van armoede en ongekende vormen van uitsluiting ontstonden, terwijl in armere regio’s kleine minderheden in consumptieve welvaart leefden naast situaties van ontmenselijkende armoede. vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 2[[[2254|2]]] Bovendien merkte hij op dat het nieuwe mondiale economische en financiële systeem, gekenmerkt door een enorme mobiliteit van kapitaal en productiemiddelen, de politieke macht van staten en hun vermogen om economische processen te beïnvloeden had verminderd. vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 24[[[2254|24]]] Om deze reden herhaalde Benedictus XVI dat economische activiteit niet kan beweren sociale problemen op te lossen louter door de uitbreiding van een commerciële mentaliteit, maar gericht moet zijn op het algemeen welzijn, waarvoor de politieke gemeenschap haar eigen onvervangbare verantwoordelijkheid draagt. vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 36[[[2254|36]]]

Benedictus XVI plaatste naastenliefde centraal in zijn analyse en stelde dat deze "de kern vormt van de sociale leer van de Kerk," Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 2[[2254|2]] mits deze altijd verenigd is met de waarheid. Hij merkte ook met bezorgdheid op dat er juist op sociaal, juridisch, politiek en economisch gebied een neiging bestaat om de morele relevantie terzijde te schuiven. De originaliteit van zijn bijdrage ligt in het aantonen dat ontwikkeling, rechtvaardigheid, instellingen en de markt geen neutrale realiteiten zijn, maar ruimtes waar naastenliefde in waarheid historische uitdrukking moet vinden. Deze leer is vandaag de dag bijzonder relevant in het licht van toenemende ongelijkheden, druk op de financiële markten, de milieucrisis en een gebrek aan vertrouwen in de politiek. Het is een uitnodiging om elk ontwikkelingsmodel te beoordelen op zijn vermogen om inclusief en duurzaam te zijn, om de relatie tussen economie en politiek te herstellen op basis van het algemeen welzijn, en om de cruciale en vruchtbare rol van naastenliefde in het openbare leven te erkennen.

De sociale leer van paus Franciscus ontwikkelt zich in de lijn van De vreugde en de hoop[575], die ons uitnodigt om de geschiedenis te bekijken door de lens van menselijke hoop en kwetsbaarheid, en deze in dialoog te brengen met het Evangelie. Deze benadering komt bijzonder duidelijk naar voren in De vreugde van het Evangelie[4984], waar hij stelt dat de christelijke verkondiging een intrinsieke sociale dimensie heeft en oproept tot een Kerk die in staat is te luisteren naar de roep van de armen, migranten en slachtoffers van nieuwe vormen van slavernij. Franciscus’ nadruk op een synodale Kerk, een Kerk die "samenloopt", die de tekenen des tijds tracht te lezen in het licht van het Evangelie en zich laat evangeliseren door de armen met wie zij de geschiedenis deelt, past eveneens in dit perspectief. vgl: Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 198[[[4984|198]]]

43. In Laudato Si’ - Wees geprezen[5000] gaf Franciscus de eerste belangrijke systematische behandeling van de milieucrisis in een sociale encycliek, waarmee hij aantoonde dat het geen op zichzelf staande kwestie is, maar veeleer het ecologische aspect van de hedendaagse sociaal-economische crisis. Zijn voorstel voor een integrale ecologie combineerde de zorg voor ons gemeenschappelijk huis met de preferentiële optie voor de armen, en bevestigde nadrukkelijk dat "de roep van de aarde en de roep van de armen" Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 49[[5000|49]] niet van elkaar gescheiden kunnen worden. In dit licht werd de universele bestemming van goederen op de voorgrond geplaatst, naast de kritiek op een technocratisch paradigma dat alles wil reduceren tot een object dat gedomineerd moet worden; de verdediging van menselijke arbeid die bedreigd wordt door de mentaliteit van verspilling; en de noodzaak van intergenerationele rechtvaardigheid. Ten slotte pleitte hij voor een oprechte dialoog tussen degenen die werkzaam zijn op het gebied van politiek en financiën, zodat geen van beide zelfreferentieel zou worden.

44. Geconfronteerd met het uiteenvallen van het sociale weefsel, een "wereldoorlog die stukje bij beetje wordt uitgevochten", individualistische globalisering en de impact van de pandemie op gemeenschapsbanden, trachtte Franciscus in Fratelli tutti[7800], de droom nieuw leven in te blazen van een mensheid die kiest voor sociale vriendschap en universele broederschap. Hij stelde een cultuur van ontmoeting voor, een "betere politiek" die in staat is het algemeen welzijn na te streven, wegen naar verzoening en een wereld die zorgt voor "land, huisvesting en werk voor iedereen." Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 127[[7800|127]] Ten slotte toonde hij in Dilexit Nos[9368]aan dat deze belangrijke sociale inspanningen niet los kunnen worden gezien van een persoonlijke relatie met Christus. Terugkerend naar het woord van God herinnerde hij ons eraan dat het meest authentieke antwoord op de liefde van het hart van Jezus concrete liefde voor onze broeders en zusters is, en bevestigde hij dat "er voor ons geen betere manier is om liefde met liefde te beantwoorden." Paus Franciscus - Encyclieken - Dilexit Nos - Over de menselijke en goddelijke liefde van het Hart van Jezus Christus (24 oktober 2024) : 167[[9368|167]]

45. Gezien dit historisch overzicht is het duidelijk dat de sociale leer van de Kerk niet het resultaat is van een project dat achter een bureau is bedacht, maar veeleer het product van een geduldig proces waarin elke paus - samen met het Tweede Vaticaans Concilie - een unieke bijdrage heeft geleverd in het licht van de "nieuwe dingen" van elk specifiek tijdperk. In reactie op de uitdagingen van hun tijd interpreteerde ieder van hen de historische veranderingen in het licht van het Evangelie, waarbij verschillende aspecten van één enkel erfgoed aan het licht werden gebracht: de waardigheid van de persoon, de waarde van werk, de universele bestemming van goederen, solidariteit en subsidiariteit, zorg voor de schepping en de centrale plaats van vrede en broederschap. Het resultaat is een harmonieuze, zij het niet altijd lineaire ontwikkeling die wordt gekenmerkt door verschillende accenten, progressieve inzichten en, soms, perspectiefverschuivingen die niet breken met wat eraan voorafging, maar de implicaties daarvan de kans geven te rijpen. Als we vandaag de dag kunnen spreken van een corpus van gedeelde principes en criteria, dan is dat omdat deze op het geloof gebaseerde interpretatie van de geschiedenis nooit is onderbroken en altijd open is gebleven voor de uitdagingen die elke generatie met zich meebrengt. Het is naar de grote principes van de sociale leer, die het onderscheidingsvermogen van gelovigen in hun persoonlijk en openbaar leven sturen, dat ik nu onze aandacht wil richten, om hun interne samenhang en vermogen om onze tijd te begeleiden beter te begrijpen.

46. De sociale leer van de Kerk is een levende realiteit, in dialoog met de geschiedenis, culturen en wetenschappen. Tegelijkertijd bevat zij een kern van onveranderlijke waarheden. Om deze reden kan zij worden beschouwd als een vorm van wijsheid die ook vandaag nog in staat is het persoonlijke en maatschappelijke leven van gelovigen te begeleiden. In dit tweede hoofdstuk wil ik de aandacht richten op enkele grondslagen en beginselen van de sociale leer van de Kerk die ons zullen helpen de "nieuwe dingen" van onze tijd te interpreteren, met name in het licht van de inherente waardigheid van de menselijke persoon. Om de menselijke persoon in het tijdperk van kunstmatige intelligentie te beschermen, ben ik van mening dat we vandaag opnieuw moeten nadenken over het algemeen welzijn, de universele bestemming van goederen, subsidiariteit, solidariteit en sociale rechtvaardigheid. Ik ben ervan overtuigd dat een harmonieuze verhouding tussen deze beginselen vereist dat ze gezamenlijk worden beschouwd, zodat duidelijk wordt hoe ze met elkaar in verband staan en elkaar aanvullen.

47. Met deze overwegingen hoop ik in de eerste plaats de gelovige leken en mensen van goede wil te helpen hun plicht te herontdekken om de bovengenoemde beginselen toe te passen in hun dagelijks leven, hun gezinsrelaties, hun werk en hun maatschappelijke betrokkenheid. Zo zullen zij zich laten inspireren door het streven om Gods liefde in de concrete gebeurtenissen van het leven te belichamen. Tegelijkertijd wil ik academische instellingen en universiteiten aanmoedigen om deze principes een nieuwe impuls te geven en ze toe te passen op een manier die relevant en effectief is in het omgaan met de digitale revolutie. Op deze manier zal theologisch en filosofisch onderzoek de pastorale weg van de Kerk verder kunnen verkennen en ondersteunen, en bijdragen aan de om het geweten van de gelovigen te verlichten en hun inspanningen te begeleiden om het leven in onze samenlevingen rechtvaardiger en broederlijker te maken.

48. De sociale leer van de Kerk brengt ons naar het hart van ons geloof: het mysterie van de levende God, geopenbaard in Jezus Christus, die, als een gemeenschap van Personen - Vader, Zoon en Heilige Geest - de liefde zelf is in relatie, uitgedrukt in de wederzijdse zelfgave en in het delen met de wereld. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 32[[[769|32]]] Zoals het Concilie in herinnering bracht, zijn mensen geroepen tot gemeenschap met God en "kunnen zij hun ware zelf slechts ten volle ontdekken in oprechte zelfgave." 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 24[[575|24]] Hun diepste roeping is inderdaad om deel te nemen aan de trinitaire dynamiek van ontvangen en gedeelde liefde.

49. Als het mysterie van God als Liefde de bron is van de sociale leer, zien we de meest concrete uitdrukking ervan in het gelaat van Jezus Christus, het mensgeworden Woord. Door mens te worden, treedt de Zoon van God onze geschiedenis binnen en neemt Hij menselijke gedaante aan, waarbij Hij de liefde met zich meebrengt die Hem met de Vader en de Heilige Geest verenigt. In Hem "wordt het mysterie van de mensheid werkelijk duidelijk" 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 22[[575|22]], omdat Zijn menselijkheid volkomen vrij is, openstaat voor anderen, in staat is tot het aangaan van gezonde en mooie relaties en toegewijd is aan de totale zelfgave. Zij die in Hem geloven, zijn betrokken bij het grote werk van vernieuwing dat begon met het mysterie van Zijn lijden, dood en verrijzenis, en zij werken mee aan de opbouw van het Rijk van God, waarbij zij leren alle mannen en vrouwen te omarmen als broeders en zusters, kinderen van één Vader. Op deze manier hebben zowel de verkondiging van het Evangelie als het christelijk leven, geleid door de werking van de Heilige Geest, de neiging om sociale gevolgen in de wereld teweeg te brengen. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 38[[[769|38]]]

In het hart van het christelijk begrip van de mens ligt de grote Bijbelse bevestiging dat mannen en vrouwen zijn geschapen naar het beeld en de gelijkenis Vgl: Gen. 1, 26-27 [[b:Gen. 1, 26-27]] van de Drie-eenheid. Geschapen voor relaties, is elke mens door God bedoeld en gewild om in gemeenschap te treden met Hem, met anderen en met de schepping. Menselijke waardigheid hangt niet af van iemands bekwaamheden, rijkdom of positie in het leven, noch van de juiste of verkeerde keuzes die worden gemaakt; in plaats daarvan is het een gave die aan elke persoon voorafgaat en deze overstijgt, door God geschonken als een uitdrukking van zijn onfeilbare liefde. Om deze reden blijft de mens altijd de "weg voor de Kerk" Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De Verlosser van de mensen (4 maart 1979) : 14[[237|14]] en het hart van elk authentiek pad van integrale menselijke ontwikkeling. vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 11[[[2254|11]]]

51. De heilige Johannes Paulus II verklaarde dat, " dit verhoogde besef van de waardigheid van de menselijke persoon en van zijn of haar uniekheid, en van het respect dat de weg van het geweten toekomt, zeker een van de positieve verworvenheden van de moderne cultuur vertegenwoordigt." Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Veritatis Splendor - Over kerkelijke moraalleer (6 augustus 1993) : 31[[83|31]] Deze uitspraak sluit aan bij de lijn die reeds was uitgezet door het Tweede Vaticaans Concilie, dat een groeiende erkenning had opgemerkt van de sublieme waardigheid van alle personen, hun superioriteit ten opzichte van materiële zaken en hun universele en onschendbare rechten en plichten. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 26[[[575|26]]] Het is belangrijk ervoor te zorgen dat deze toenemende waardering voor de menselijke waardigheid niet wordt overschaduwd door de druk van nieuwe ideologieën of zeer machtige belangen in de wereld van vandaag. Van deze ideologieën beschouw ik die als bijzonder verraderlijk die suggereert dat ieder mens zijn of haar eigen waarde moet verdienen of rechtvaardigen, tot het punt waarop een grotere waarde wordt toegekend aan degenen die efficiënter of effectiever zijn. Vanuit dit perspectief worden personen uiteindelijk gereduceerd tot een middel om resultaten te bereiken, een hulpbron die gebruikt en uitgebuit moet worden, en worden niet langer erkend als een doel op zich dat nooit geïnstrumentaliseerd mag worden. De waarde van personen hangt echter niet af van wat zij bereiken of produceren. Er zijn rechten die voor iedereen gelden louter op grond van het feit dat zij mens zijn, en geen enkele menselijke macht kan deze legitiem ontkennen of willekeurig beperken. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 11[[[3|11]]]

52. Wanneer we het over waardigheid hebben, gebruiken we het woord niet altijd op dezelfde manier. Soms verwijzen we naar morele waardigheid, namelijk de manier waarop een persoon zijn of haar keuzes en handelingen stuurt. Op andere momenten denken we aan sociale waardigheid, die verwijst naar iemands levensomstandigheden en het concrete respect dat hij of zij van de samenleving ontvangt. In andere gevallen verwijzen we naar existentiële waardigheid, dat wil zeggen de manier waarop iemand zijn of haar eigen waarde en de waarde van het leven waarneemt. Deze aspecten van waardigheid kunnen worden versterkt of verminderd. Naast deze begrippen is er ook het diepere en belangrijkere niveau van ontologische waardigheid. Dit is de waardigheid die aan ieder mens toekomt louter op grond van het bestaan, van het feit dat hij door God gewild, geschapen en bemind is. vgl: Dicasterie voor de Geloofsleer, Victor Manuel Kard. Fernandez - Verklaringen - Dignitas Infinita (2 april 2024) : 7[[[9223|7]]] Geen enkele zonde, mislukking, vernedering of uitsluiting kan de diepgaande waarde verminderen van een menselijk leven dat God heeft gewild en tot stand heeft gebracht. vgl: Dicasterie voor de Geloofsleer, Victor Manuel Kard. Fernandez - Verklaringen - Dignitas Infinita (2 april 2024) : 8[[[9223|8]]]

53. De fundamentele waardigheid van elke persoon is daarom niet verworven of verdiend, noch hoeft zij te worden gerechtvaardigd. De recente verklaring Dignitas Infinita[9223] biedt een samenvatting van het denken van de Kerk over dit onderwerp: "Elke mens bezit een oneindige waardigheid, onvervreemdbaar gegrondvest in zijn of haar wezen zelf, die prevaleert in en boven elke omstandigheid, toestand of situatie waarmee de persoon ooit te maken kan krijgen" Dicasterie voor de Geloofsleer, Victor Manuel Kard. Fernandez - Verklaringen - Dignitas Infinita (2 april 2024) : 1[[9223|1]] met andere woorden, altijd en zonder uitzondering. De waardigheid van ieder mens kan als oneindig worden omschreven, zoals de heilige Johannes Paulus II verklaarde, vgl: Paus Johannes Paulus II - Angelus/Regina Caeli - Tijdens de bijeenkomst met gehandicapten in de kathedraal van Osnabrück (16 november 1980), [[[5292|+4]]] om twee redenen: ten eerste omdat de liefde van God, die ons roept tot vriendschap met Hem, oneindig is; en ten tweede omdat Zijn liefde absoluut onvoorwaardelijk is, in die zin dat, zelfs als we eindeloos zoeken, we nooit iets zullen vinden dat deze liefde kan uitwissen of ontkennen.

De Kerk erkent dankbaar dat "de beweging naar het identificeren en proclameren van de mensenrechten is één van de meest belangrijke pogingen om effectief gevolg te geven aan de onherleidbare eisen van de menselijke waardigheid." Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 152[[769|152]] In dit verband verklaarde de heilige Johannes Paulus II dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens[1491], die op 10 december 1948 door de Verenigde Naties werd uitgeroepen, een van de hoogste uitingen van het menselijk geweten van onze tijd blijft. vgl: Paus Johannes Paulus II - Toespraken - Voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de wereldorganisatie - De mensheid heeft moed nodig voor de toekomst (5 oktober 1995) : 2[[[771|2]]] Het is "een mijlpaal op de lange en moeizame weg van het menselijk ras." Paus Johannes Paulus II - Toespraken - De waardigheid van de menselijke persoon als grondslag voor rechtvaardigheid en vrede (2 oktober 1979) : 7[[1942|7]] Om deze reden zijn mensenrechten vanuit christelijk perspectief geen externe toevoeging aan de persoon, maar een uitdrukking van de intrinsieke menselijke waardigheid, die de internationale gemeenschap geroepen is te beschermen en te bevorderen.

55. Mensenrechten zijn onschendbaar, aangezien ze "inherent zijn aan de menselijke persoon en aan de menselijke waardigheid". Paus Johannes Paulus II - Boodschappen - In het respect van de mensenrechten ligt het geheim van de ware vrede - Wereldvredeszondag 1999 (8 december 1998) : 3[[256|3]] Bijgevolg zijn ze universeel en onvervreemdbaar. vgl: Paus Johannes XXIII - Encyclieken - Pacem in Terris - Vrede op aarde (11 april 1963) : 5[[[53|5]]] Juist omdat ze gegrond zijn in de gemeenschappelijke waardigheid van elke man en vrouw, hebben ze praktische gevolgen en juridische effecten, want "het zou zinloos zijn de mensenrechten te verkondigen als er tegelijkertijd niet alles aan werd gedaan om de plicht tot eerbiediging ervan te waarborgen, eerbiediging door iedereen, overal en voor iedereen." Paus Paulus VI - Boodschappen - Voor het Internationaal Congres over de Mensenrechten, Teheran (15 april 1968)[[2488]] Het eerste van deze rechten is het recht op leven, vanaf de conceptie tot het natuurlijke einde, vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Het evangelie van het leven - Over de waarde en de onaantastbaarheid van het menselijk leven (25 maart 1995) : 2[[[2|2]]] zonder welke het onmogelijk is enig ander recht uit te oefenen. Wanneer dit fundamentele recht wordt ontkend - zoals in de gevallen van abortus, het doden van onschuldigen en euthanasie - worden we geconfronteerd met keuzes die de Kerk als ernstig verkeerd beschouwt. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 27[[[575|27]]] vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Veritatis Splendor - Over kerkelijke moraalleer (6 augustus 1993) : 80[[[83|80]]] vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Het evangelie van het leven - Over de waarde en de onaantastbaarheid van het menselijk leven (25 maart 1995) : 7[[[2|7]]]

56. Als we naar onze eigen tijd kijken, kunnen we niet voorbijgaan aan het feit dat de bescherming van de mensenrechten is blootgesteld aan twee bijzonder ernstige gevaren. Het eerste is dat deze rechten in puur formele zin worden verkondigd, terwijl de technologische vooruitgang gepaard gaat met verborgen of openlijke schendingen van de menselijke waardigheid. Het tweede gevaar, dat in feite de oorzaak is van het eerste, is het onvermogen om de grondslag van hun universaliteit te erkennen, aangezien we "het zoeken naar de solide fundamenten waarop onze beslissingen en onze wetten rusten" hebben opgegeven. Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 208[[7800|208]] Paus Franciscus drong er bij ons op aan dit laatste punt niet te onderschatten. Hij wees erop dat wanneer de rede de menselijke natuur serieus onderzoekt, zij in staat is waarden te ontdekken die voor iedereen gelden, aangezien deze voortkomen uit de menselijke natuur. Als deze zoektocht zou worden opgegeven, is het denkbaar dat rechten die vandaag als onaantastbaar worden beschouwd, in de toekomst door de machthebbers in twijfel worden getrokken of ontkend, wellicht na slechts een schijnbare consensus te hebben verkregen van bevolkingsgroepen die bang of gemanipuleerd zijn. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 209[[[7800|209]]]

Naast een groter bewustzijn van de waarde van elke mens en zijn rechten, is ook de erkenning van de rechten van minderheden toegenomen. Toch is er nog een lange weg te gaan om ervoor te zorgen dat de rechten van een zeer grote groep, namelijk vrouwen, overal ter wereld daadwerkelijk op gelijke voet worden gewaarborgd. Het is een feit dat "dubbel zo arm zijn die vrouwen die situaties van uitsluiting, mishandeling en geweld moeten doorstaan, aangezien zij vaak minder goed in staat zijn hun rechten te verdedigen." Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 23[[7800|23]] vgl: Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 212[[[4984|212]]] Het volstaat daarom niet om simpelweg te stellen dat mannen en vrouwen gelijke waardigheid en rechten hebben; het is noodzakelijk dat dit tot uiting komt in concrete beslissingen, zoals in wetten, toegang tot werk, onderwijs, sociale en politieke verantwoordelijkheden, en de manier waarop de samenleving luistert naar en waarde hecht aan de bijdragen van vrouwen. Zolang deze kloof blijft bestaan, kunnen we niet zeggen dat de samenleving werkelijk en volledig erkent dat vrouwen dezelfde waardigheid hebben als mannen.

58. Het zijn de individuen die ertoe doen, elke persoon afzonderlijk, samen met hun gezinnen. Sociale bewegingen, gemeenschappelijke ideologieën en grootse politieke verklaringen ten gunste van een bevolkingsgroep zijn waardeloos, tenzij ze leiden tot de ontplooiing van personen — mannen en vrouwen — met hun onvervreemdbare rechten. Evenzo is het niet voldoende om individuele vrijheid of particulier ondernemerschap te verheerlijken als we vervolgens toestaan dat een groot aantal mensen blijft leven zonder fatsoenlijk werk, bescherming of toegang tot basisbehoeften.

59. Het erkennen dat elke man en vrouw een onvervreemdbare waardigheid bezit, samen met rechten die geen enkele menselijke macht kan verraden of tenietdoen, vereist dat wij de manier waarop we samenleven vormgeven, inclusief onze economische en politieke keuzes, en de inrichting van onze steden. Hieruit vloeit het eerste belangrijke beginsel van de sociale leer voort dat ik wil benadrukken: het algemeen welzijn. We kunnen het omschrijven als de sociale uitdrukking van de waardigheid die in elke persoon wordt erkend. Toen Benedictus XVI verwees naar de niet-onderhandelbare waarden die de Kerk altijd moet verdedigen, rekende hij daaronder "de bevordering van het algemeen welzijn." Paus Benedictus XVI - Postsynodale Apostolische Exhortaties - Sacramentum Caritatis - Het Sacrament van de Liefde - Over de Eucharistie, bron en hoogtepunt van het leven en de zending van de Kerk (22 februari 2007) : 83[[1784|83]] Voor een christen is het overschrijden van de nauwe grenzen van de eigen belangen en het zich, binnen de grenzen van het eigen vermogen, inzetten voor het algemeen welzijn een niet-onderhandelbare waarde, net als de bevordering van het leven.

60. Het Tweede Vaticaans Concilie bevestigde dat het algemeen welzijn bestaat uit "het geheel van sociale omstandigheden die mensen, hetzij als groepen, hetzij als individuen, in staat stellen hun vervulling vollediger en gemakkelijker te bereiken". 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 26[[575|26]] Deze definitie biedt ons een waardevol eerste aanknopingspunt, omdat het algemeen welzijn niet kan worden gereduceerd tot louter een opsomming van omstandigheden of instellingen. Het is niet de som van individuele voordelen, noch het snijpunt van hun specifieke belangen; het is een groter goed dat aan iedereen toebehoort, en het kan alleen worden verwezenlijkt, gekoesterd en beschermd door onze gezamenlijke inspanningen. We kunnen zeggen dat sociaal handelen zijn volheid bereikt wanneer het gericht is op dit gedeelde goed, net zoals iemands morele handelen zijn vervulling vindt in de keuze voor het ware goed. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 164[[[769|164]]]

61. In die zin kunnen we zeggen dat het geheel "groter is dan de som der delen" Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 235[[4984|235]] en dat, juist om die reden, "de loutere som van individuele belangen niet in staat is een betere wereld voor de hele menselijke familie te creëren." Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 105[[7800|105]] Het is inderdaad het is een illusie te denken dat het nastreven van de eigen vooruitgang, zonder zorg voor anderen, voldoende is om bij te dragen aan het welzijn van allen. Deze visie gaat voorbij aan de inherente en specifieke waarde van het algemeen welzijn, dat het resultaat is van een ‘onderlinge afhankelijkheid’ vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 38[[[350|38]]] die een netwerk van sociaal welzijn creëert dat zich uitbreidt en mensen beïnvloedt. Het algemeen welzijn is een ‘meerwaarde, " het resultaat van interactie en wederzijdse beïnvloeding die verschillende handelingen, initiatieven, inspanningen en beslissingen met elkaar verbindt. Als we de individuele goederen bij elkaar zouden optellen, zouden we het bestaan van dit " plus" dat deze overstijgt en tegelijkertijd verrijkt.

62. Het is het streven naar het algemeen welzijn dat een volk tot leven brengt, niet opgevat als een loutere verzameling individuen, maar als een levende realiteit waarin mensen leren inzien dat zij onderling verbonden zijn en gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor de res publica. In die zin draagt ieder mens bij aan de opbouw van zijn volk door middel van "een langzame en moeizame inspanning die een verlangen naar integratie en de bereidheid om dit te bereiken door de ontwikkeling van een vreedzame en veelzijdige cultuur van ontmoeting." Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 220[[4984|220]] Samenwerken aan het algemeen welzijn betekent een gedeelde visie hebben. Het is duidelijk dat er veel ideologische en praktische verschillen tussen mensen bestaan, evenals uiteenlopende belangen en veelvuldige meningsverschillen, maar dat betekent niet dat het onmogelijk is om een dialoog aan te gaan om een reeks basisafspraken vast te stellen die het mogelijk maken een gedeelde visie te creëren, waarop iedereen samen verder kan gaan.

63. Het is de verantwoordelijkheid van de staat om te zorgen voor samenhang, eenheid en een goede organisatie van het maatschappelijk middenveld, zodat het algemeen welzijn kan worden nagestreefd met ieders bijdrage. In de praktijk betekent dit dat overheidsinstanties de delicate taak hebben om "de verschillende sectorale belangen in overeenstemming te brengen met de eisen van rechtvaardigheid," 8282 waarbij een evenwicht wordt gezocht tussen individuele belangen en het algemeen welzijn, zonder de meest kwetsbaren achter te laten. Wanneer de politiek een langetermijnperspectief loslaat en zich beperkt tot kortetermijnberekeningen of steriele polarisaties, dan verliest de taal van het algemeen welzijn aan geloofwaardigheid en nemen tegelijkertijd de sociale ongelijkheden en verdeeldheid toe.

64. Dit geldt ook voor de internationale politiek. Naarmate de kloof tussen naties groter wordt, begint een mentaliteit van confrontatie en agressie voet aan de grond te krijgen, en lijdt de moeilijke weg naar een meer verenigde en broederlijke wereld nieuwe en pijnlijke tegenslagen. In deze context klinkt het spreken over een gezamenlijke reis naar een rechtvaardigere ontwikkeling voor de hele menselijke familie "klinkt als waanzin". Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 16[[7800|16]] Toch mogen we de hoop niet verliezen. Ik nodig iedereen uit om na te denken over manieren van samenwerking en over effectievere internationale instellingen, die in staat zijn het mondiale algemeen welzijn te waarborgen zonder afbreuk te doen aan de legitieme diversiteit van volkeren en naties. de bevordering van het algemeen welzijn kan nooit los worden gezien van het respect voor het recht van volkeren om te bestaan, hun eigen identiteit te behouden en hun unieke kwaliteiten bij te dragen aan de familie van naties. vgl: Paus Johannes Paulus II - Toespraken - Voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de wereldorganisatie - De mensheid heeft moed nodig voor de toekomst (5 oktober 1995) : 8[[[771|8]]] Bovendien is elke poging of elk plan om een natie uit te roeien of te onderwerpen ernstig immoreel en daarom onaanvaardbaar.

65. "Onder de talrijke implicaties van het algemeen welzijn krijgt het beginsel van de universele bestemming van de goederen onmiddellijke betekenis." Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 171[[769|171]] Allereerst herinnert dit beginsel ons eraan dat de goederen van de aarde — bodem, water, lucht en natuurlijke hulpbronnen — door God aan de gehele menselijke familie zijn gegeven om het leven van allen te ondersteunen, en dat ieder mens een inherent recht heeft op het gebruik van deze goederen, zowel nu als in de toekomst. De heilige Johannes Paulus II herinnerde eraan dat " God de aarde aan het hele menselijke geslacht heeft gegeven voor het levensonderhoud van al haar leden, zonder iemand uit te sluiten of te bevoordelen." Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 31[[3|31]] Bijgevolg "is het niet in overeenstemming met Gods plan om deze gave zodanig te gebruiken dat de voordelen ervan uitsluitend ten goede komen aan een selecte minderheid." Paus Johannes Paulus II - Homilieën - De aarde is een gave van God voor alle mensen - Tijdens de H. Mis met landarbeiders (7 juli 1980) : 4[[5966|4]] Vandaag de dag worden we opgeroepen te erkennen dat deze universele bestemming niet alleen geldt voor materiële goederen, maar ook voor immateriële en culturele goederen.

66. Er bestaat zeker een recht op privé-eigendom, dat zijn eigen specifieke betekenis en doel heeft, maar het is altijd ondergeschikt aan de universele bestemming van goederen. Volgens Johannes Paulus II is deze ondergeschiktheid de gouden regel van sociaal gedrag en het "eerste principe van de gehele ethische en sociale orde." Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Laborem Exercens - Op de negentigste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (14 september 1981) : 19[[712|19]] In de traditie wordt eigendom beschouwd als een middel om goederen te beschermen en te beheren, zodat ze het algemeen welzijn beter kunnen dienen. Aangezien "de christelijke traditie het recht op privé-eigendom nooit als absoluut of onschendbaar heeft erkend", Indulgentiarum Doctrina[89] mag de sociale functie ervan niet worden beschouwd als louter een theologische mening, maar als een leer van de Kerk, die reeds aanwezig is in de Heilige Schrift en in de geschriften van de kerkvaders. Om deze reden herinnerde paus Franciscus ons eraan dat solidariteit, wanneer deze in de volledige zin, ook betekent "aan de armen teruggeven wat hun toekomt." Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 189[[4984|189]]

67. Tegenwoordig moeten we onder de goederen die universeel voor iedereen bestemd zijn, ook nieuwe vormen van eigendom rekenen, zoals octrooien, algoritmen, digitale platforms, technologische infrastructuur en data. In een context waarin de rijkdom van naties steeds meer afhangt van kennis en technologie, ontstaat er een nieuw onevenwicht dat in tegenspraak is met de universele bestemming van goederen, wanneer deze goederen geconcentreerd blijven in de handen van enkelen, zonder adequate vormen van delen en toegang. Dit vergroot op zijn beurt de kloof tussen degenen die erbij horen en de uitgeslotenen, tussen degenen die kunnen deelnemen aan de digitale revolutie en degenen die aan de zijlijn blijven staan. Bovendien vereisen de zorg voor ons gemeenschappelijk huis en onze verantwoordelijkheid jegens de armen en toekomstige generaties dat het gebruik van de goederen van de schepping en de nieuwe mogelijkheden die de technologie biedt, zodanig worden gereguleerd dat het milieu wordt gerespecteerd, verspilling wordt vermeden en nieuwe vormen van uitbuiting worden voorkomen.

68. Het subsidiariteitsbeginsel vloeit voort uit precies hetzelfde begrip van de menselijke persoon dat onze reflectie over waardigheid en het algemeen welzijn heeft geleid. Als elke vrouw en man geroepen is om verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven en bij te dragen aan de vorming van de samenleving, dan moeten sociale instellingen deze verantwoordelijkheid ook respecteren en ondersteunen. De sociale leer van de Kerk verwijst naar subsidiariteit als het beginsel volgens welke de rol van individuen, gezinnen, lokale gemeenschappen en intermediaire organisaties niet mag worden verdrongen door autoriteiten op een hoger niveau. Bovendien moeten instellingen op een hoger niveau de vrijheid en creativiteit van entiteiten op een lager niveau erkennen, beschermen en bevorderen, en hun bijdragen coördineren zodat zij effectief kunnen samenwerken voor het algemeen welzijn. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 187[[[769|187]]]

69. Vanaf Leo XIII en het begin van de moderne sociale leer heeft de Kerk benadrukt dat noch het individu, noch het gezin door de staat mag worden overschaduwd, maar dat zij, voor zover mogelijk, vrij moeten kunnen handelen zonder het algemeen welzijn te schaden. vgl: Paus Leo XIII - Encyclieken - Rerum Novarum - Over kapitaal en arbeid (15 mei 1891) : 26[[[651|26]]] De heilige Johannes Paulus II nam dit perspectief over en ontwikkelde het verder, waarbij hij opmerkte dat de politieke gemeenschap ten dienste staat van het maatschappelijk middenveld en dat de staat het algemeen welzijn moet beschermen, en moet ingrijpen wanneer dat nodig is, maar zonder de verantwoordelijkheden van intermediaire organisaties en sociale instellingen permanent over te nemen. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 11[[[3|11]]] Subsidiariteit rechtvaardigt niet dat de staat zich terugtrekt, maar geeft juist richting aan zijn handelen. Overheidsingrijpen is juist nodig om alle sociale actoren in staat te stellen hun taak te vervullen zonder te worden beknot. Het is de verantwoordelijkheid van de politieke gemeenschap om de voorwaarden te scheppen die individuen, gezinnen, verenigingen en intermediaire organisaties in staat stellen hun taak in de samenleving te vervullen, zonder te worden vervangen of gereduceerd tot louter facilitators. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 11[[[3|11]]]

70. Dit beginsel moedigt ons aan om verder te gaan dan elke vorm van paternalistisch of op welzijn gericht beheer van het maatschappelijk leven, maar in plaats daarvan een cultuur van gedeelde verantwoordelijkheid te bevorderen in een staat die het initiatief van burgers waardeert, en een civiele samenleving die in staat is banden te smeden en energieën te mobiliseren ten dienste van het algemeen welzijn. In overeenstemming met het subsidiariteitsbeginsel worden beslissingen genomen op het niveau dat zo dicht mogelijk bij de betrokkenen ligt, waardoor het gemeenschapsleven wordt bevorderd en wordt voorkomen dat mensen worden geconfronteerd met beslissingen die al zijn genomen. Op deze manier kunnen mensen deelnemen aan het besluitvormingsproces. Wanneer gezinnen, verenigingen, lokale gemeenschappen, vrijwilligersorganisaties en de zogenaamde "derde sector" worden erkend en ondersteund, wordt het sociale leven toegankelijker voor mensen, sluiten diensten beter aan bij de werkelijke behoeften en zijn oplossingen creatiever en respecteren ze de waardigheid van elke persoon meer. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 48[[[3|48]]]

71. Het subsidiariteitsbeginsel is met name van toepassing in de context van de digitale revolutie. Hier is het hoogste niveau niet de staat, maar zijn het de grote economische en technologische spelers die de facto macht uitoefenen over de omstandigheden van het dagelijks leven. Dit niveau, dat expertise, gegevens en beslissingsbevoegdheid monopoliseert, omvat bedrijven en platforms die de toegangsvoorwaarden, de regels voor zichtbaarheid, de vormen van interactie en zelfs economische kansen vaststellen. Het subsidiariteitsbeginsel vereist dat dergelijke processen niet op ondoorzichtige en eenzijdige wijze van bovenaf worden opgelegd, maar in plaats daarvan gericht zijn op het algemeen welzijn, met transparantie, verantwoordingsplicht en zinvolle vormen van participatie (waaronder onafhankelijke controles, transparantie met betrekking tot algoritmen, rechtvaardige toegang tot gegevens en beroepsmogelijkheden). vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 169[[[7800|169]]]

72. In deze context worden staten en transnationale instellingen opgeroepen om te zorgen voor eerlijke regels en effectieve waarborgen, zodat lokale gemeenschappen, intermediaire organisaties, scholen, universiteiten, religieuze instellingen en verenigingen een stem hebben en kunnen bijdragen aan het maken van keuzes die van invloed zijn op het dagelijks leven beïnvloeden, zoals werkgelegenheid, toegang tot diensten, gegevensbeheer en digitale omgevingen. Als het gaat om beslissingen over economische stromen en digitale platforms, evenals het beheer van gegevens en algoritmen, kunnen we niet toestaan dat een handvol actoren deze processen in hun eentje dicteren; in plaats daarvan moeten we vormen van samenwerking opbouwen die de verschillende niveaus van de mondiale gemeenschap respecteren en hen gezamenlijk verantwoordelijk maken voor het algemeen welzijn. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 168[[[7800|168]]]

73. Na het algemeen welzijn en de subsidiariteit te hebben besproken, wil ik stilstaan bij het solidariteitsbeginsel. Dit vloeit voort uit een door het geloof gevormd mensbeeld, namelijk dat ieder mens is geschapen naar het beeld van God en deel uitmaakt van een netwerk van relaties die hem of haar verbinden met anderen, met specifieke bevolkingsgroepen en met de schepping. De heilige Paulus VI merkte op dat de verplichtingen van solidariteit, rechtvaardigheid en naastenliefde geworteld zijn in de menselijke en bovennatuurlijke broederlijke banden die individuen en bevolkingsgroepen verenigen. vgl: Paus Paulus VI - Encyclieken - Populorum Progressio - Over de ontwikkeling van de volken (26 maart 1967) : 17[[[266|17]]] Broederschap is niet louter een streven van gelovigen, maar een sociale en politieke realiteit die gestalte moet krijgen in gemeenschappelijke keuzes en inspanningen. Solidariteit is dus de concrete erkenning dat de toekomst van elk individu verbonden is met de toekomst van iedereen; inderdaad, "niemand wordt alleen gered." Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 32[[7800|32]] Het nauwe verband tussen subsidiariteit en solidariteit wordt daardoor duidelijk. Het is dus duidelijk dat er een innig verband bestaat tussen subsidiariteit en solidariteit. Wanneer subsidiariteit niet gekoppeld is aan solidariteit, verwordt ze uiteindelijk louter tot de bescherming van particuliere belangen; wanneer solidariteit niet wordt ondersteund door subsidiariteit, ontaardt ze tot een vorm van welzijn die geen verantwoordelijkheid bevordert. vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 58[[[2254|58]]] Deze onderlinge verbondenheid heeft ook betrekking op de verantwoordelijkheid van authentieke participatie. Solidariteit komt tot uiting wanneer iedereen, zowel individueel als collectief, deelneemt aan het leven van de gemeenschap — door op de hoogte te blijven, met anderen in gesprek te gaan, zijn of haar stem te laten horen en bij te dragen aan publieke beslissingen en keuzes — en tegelijkertijd daadwerkelijke verantwoordelijkheid op zich neemt, zodat het algemeen welzijn wordt bereikt door middel van gezamenlijke besluitvorming.

74. Op veel gebieden ervaren we al een soort " de facto solidariteit", want onze levens zijn met elkaar verweven; digitale netwerken verbinden mensen en gemeenschappen over de hele wereld in realtime, en mondiale economieën en communicatie zorgen ervoor dat gebeurtenissen op de ene plek een verstrekkende impact hebben. Dit netwerk van relaties vormt echter pas solidariteit in de volste zin van het woord wanneer het een bewuste keuze wordt. Het geloof nodigt ons uit om deze realiteit als een oproep te zien: we zijn niet louter buren van elkaar, maar aan elkaar toevertrouwd, zodat ieder van ons zo goed mogelijk verantwoordelijkheid kan nemen voor het leven en de wonden van onze broeders en zusters. Solidariteit ontstaat juist wanneer we besluiten niet onverschillig te blijven tegenover wat er met onze naaste gebeurt, maar in plaats daarvan onvermijdelijke banden — economisch, cultureel en technologisch — om te zetten in wegen van delen, samenwerking en wederzijdse zorg, waarbij we het idee omarmen van "denken en handelen in termen van gemeenschap". Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 116[[7800|116]]

75. De sociale leer van de Kerk benadrukt dat solidariteit zowel een principe als een deugd is. Als principe drukt zij de objectieve orde van relaties tussen individuen, groepen en volkeren uit, en wijst zij op een besef van onderlinge afhankelijkheid waarbij het welzijn van elke persoon afhangt van het welzijn van anderen. Als deugd vereist zij een "standvastige en volhardende vastberadenheid" Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 38[[350|38]] om te streven naar het algemeen welzijn, met bijzondere aandacht voor degenen die het meest in nood verkeren. Paus Franciscus merkte op dat solidariteit "een manier om geschiedenis te schrijven" Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 116[[7800|116]] die gemeenschappen creëert en niet slechts massa’s individuen. Om deze reden vereist het een bescheiden en gedeelde levenswijze, het vermogen om af te zien van onmiddellijke voordelen om kansen voor anderen in de toekomst te creëren, en de bereidheid om gewoonten en privileges - inclusief die welke verband houden met digitale consumptie en het gebruik van technologie - ter discussie te stellen wanneer deze anderen beletten in waardigheid te leven.

76. In een wereld die wordt gekenmerkt door steeds nauwere banden tussen mensen, gemeenschappen en naties, krijgt solidariteit ook een mondiale dimensie. Benedictus XVI legde sterk de nadruk op het verband tussen ontwikkeling, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid jegens toekomstige generaties, en stelde dat authentieke ontwikkeling solidariteit en intergenerationele rechtvaardigheid vereist, vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 48[[[2254|48]]] evenals een besef van de banden die ons met de natuurlijke omgeving verenigen. Tegenwoordig strekt deze verantwoordelijkheid zich ook uit tot de digitale en informatie-infrastructuur. Net als de natuurlijke omgeving kan het "digitale ecosysteem" behouden of uitgebuit, gedeeld of gemonopoliseerd worden. Solidariteit vereist dat bij beslissingen over gegevens, algoritmen, platforms en kunstmatige intelligentie niet alleen rekening wordt gehouden met het onmiddellijke voordeel voor enkelen, maar ook met de gevolgen voor alle volkeren en voor toekomstige generaties.

77. Voor de christelijke gemeenschap is sociale rechtvaardigheid een concrete manier om Jezus te volgen en trouw te blijven aan het Evangelie. In het Nieuwe Testament verkondigt Jezus het " goede nieuws aan de armen" (Lk 4:18) en identificeert zich met de nederigen, de zieken, de gevangenen en vreemdelingen (cf. Mt 25:31-46). Hij leert ons zo dat gerechtigheid voortkomt uit, en vervuld wordt in, broederschap, omdat de manier waarop we de minsten onder ons benaderen en met hen omgaan, in concrete zin de maatstaf wordt voor onze relatie met God en met onze broeders en zusters. Gerechtigheid betreft echter niet alleen het gedrag van individuen, maar ook de manier waarop de structuren van de samenleving worden opgevat en georganiseerd. In dit verband herinnert het Tweede Vaticaans Concilie ons eraan dat elke instelling geroepen is om de mens en zijn of haar waardigheid te dienen. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 25[[[575|25]]] Sociale rechtvaardigheid wordt daarom gekenmerkt door het vermogen van een sociale, economische en politieke orde om iedereen — in het bijzonder de zwaksten — in staat te stellen een werkelijk waardig leven te leiden, zonder iemand achter te laten.

78. Het recente leergezag heeft benadrukt dat sociale rechtvaardigheid begint bij de minsten onder ons. De heilige Johannes Paulus II sprak over een preferentiële optie voor de armen vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 42[[[350|42]]] die zowel persoonlijke als maatschappelijke keuzes moet sturen, terwijl paus Franciscus een "wegwerpcultuur" aan de kaak stelde vgl: Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 53[[[4984|53]]] die steeds nieuwe vormen van uitsluiting voortbrengt. Vanuit dit perspectief vereist sociale rechtvaardigheid dat we kijken naar individuen en gemeenschappen, te beginnen bij de meest kwetsbaren: de armen, migranten, vluchtelingen, binnenlandse ontheemden, slachtoffers van geweld en mensen die in stedelijke of existentiële periferieën leven.

79. Het begrip ‘sociale rechtvaardigheid’ helpt ons inzien dat onrechtvaardigheden niet alleen voortkomen uit verkeerde keuzes van individuen, maar ook uit structuren, mechanismen en economische en culturele systemen die bijna automatisch ongelijkheid voortbrengen. De heilige Johannes Paulus II sprak in deze zin over structuren van zonde vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Sollicitudo Rei Socialis - De ontwikkeling van de mens en de samenlevingTwintig jaar na Populorum Progressio van Paus Paulus VI (30 december 1987) : 36[[[350|36]]] die zich verzetten tegen Gods en een inzet voor persoonlijke en sociale bekering vereisen. In dit perspectief gaat rechtvaardigheid niet louter over een eerlijkere verdeling van middelen of het rechtzetten van huidige onrechtvaardigheden, maar heeft het ook een herstellende dimensie. Het beoogt verbroken banden te herstellen en degenen die zijn uitgesloten weer te integreren, rekening houdend met de wonden veroorzaakt door onrechtvaardigheden, zoals oorlogen, kolonialisme, discriminatie op grond van ras of geslacht, geweld tegen hele volkeren en uitbuiting. Dit kan onder meer inhouden dat de waardigheid en de stem worden hersteld van degenen die zijn genegeerd, het bevorderen van genezingsprocessen voor het collectieve geheugen, het bestrijden van discriminerende wetten en praktijken, en het bieden van concrete steun aan degenen die nog steeds de gevolgen dragen van het onrecht dat zij in het verleden hebben ondergaan.

80. In deze tijd moet sociale rechtvaardigheid zich ook verhouden tot de omgeving die door digitale technologieën wordt gevormd. De verspreiding van wereldwijde netwerken, platforms en systemen voor kunstmatige intelligentie verandert de manier waarop we informatie verkrijgen, communiceren en toegang hebben tot diensten. Rechtvaardigheid vereist dat we het ontstaan van nieuwe vormen van uitsluiting en vrijheidsberoving voorkomen: individuen en volkeren die worden belemmerd of de toegang wordt ontzegd tot basistechnologieën, gemeenschappen die worden blootgesteld aan invasieve surveillance en sociale groepen die worden benadeeld door ondoorzichtige algoritmen die vooroordelen en discriminatie in stand houden. In het digitale tijdperk garandeert een rechtvaardige sociale orde iedereen gelijke toegang tot kansen, beschermt zij de jongste en zwakste leden van de samenleving, bestrijdt zij haat en desinformatie en onderwerpt zij het gebruik van data en technologie aan publiek toezicht, zodat het leidende principe niet uitsluitend winst is, maar de waardigheid van elke persoon en het algemeen welzijn van alle mensen.

81. Een lakmoesproef voor sociale rechtvaardigheid vandaag de dag is de manier waarop migranten, vluchtelingen en mensen die door armoede, geweld, klimaatverandering en milieurampen gedwongen zijn te verhuizen, worden behandeld. De manier waarop een samenleving hen behandelt, laat zien of haar rechtvaardigheidsgevoel wordt gedreven door angst of door de geest van broederschap. Paus Franciscus drong er bij ons op aan om migranten niet louter te zien als een probleem dat moet worden beheerd, maar als een levend beeld van het Volk van God dat onderweg is. 109109 Het zijn mensen met waardigheid, mogelijkheden en dromen, die het recht hebben om met respect te worden behandeld en te vragen om actieve leden te worden van de samenlevingen die hen verwelkomen. Sociale rechtvaardigheid op dit gebied houdt ten minste twee complementaire verplichtingen in. Enerzijds betekent dit het beschermen van de gerechtvaardigde verwachtingen van degenen die gedwongen zijn te vertrekken, door te zorgen voor veilige en legale routes, waardige opvangomstandigheden en reële integratietrajecten . Anderzijds betekent het het bevorderen van het recht om in vrede en veiligheid in het eigen vaderland te blijven door de onderliggende oorzaken aan te pakken die mensen dwingen te migreren, waaronder die welke verband houden met economische onrechtvaardigheden en de klimaatcrisis. Wanneer deze rechten worden gerespecteerd, kan migratie een kans worden voor ontmoeting en wederzijdse verrijking tussen volkeren.

82. In zijn encycliek Populorum Progressio[266]bevestigde Paulus VI dat ontwikkeling alleen authentiek is als zij "integraal" is, wat betekent dat zij "de ontwikkeling van elke mens en van de hele mens" kan bevorderen." Paus Paulus VI - Encyclieken - Populorum Progressio - Over de ontwikkeling van de volken (26 maart 1967) : 14[[266|14]] In de decennia die volgden, heeft de sociale leer van de Kerk deze uitdrukking herhaald en erover nagedacht om aan te geven op welke praktische manieren de nobele beginselen — waardigheid, het algemeen welzijn, de universele bestemming van goederen, subsidiariteit, solidariteit en sociale rechtvaardigheid — in het dagelijks leven worden toegepast. Met ‘integrale menselijke ontwikkeling’ bedoelen we een proces waarin de groei van individuen en volkeren alle dimensies van het bestaan omvat en de toekomst ook openstelt voor volgende generaties.

83. Zowel voor individuen als voor naties ontwikkeling zowel een plicht als een recht. Er zijn minimale voorwaarden nodig om elke persoon en elk volk in staat te stellen zich te ontplooien in overeenstemming met hun waardigheid, zonder in een staat van afhankelijkheid te worden gehouden of uitgesloten te worden van toegang tot noodzakelijke goederen. Ontwikkeling is werkelijk menselijk wanneer zij de mens centraal stelt in plaats van de verrijking, en wanneer zij zowel volkeren als individuen betreft. Gerechtigheid vereist de erkenning van de rechten van de samenleving en de rechten van volkeren, en omvat een verantwoordelijkheid jegens toekomstige generaties. Ontwikkeling is niet werkelijk menselijk als deze de consumptie voor sommigen verhoogt terwijl de kosten en lasten op anderen worden afgewenteld, of hele regio’s naar een ondergeschikte rol verbant, waardoor ze hun volledige potentieel niet kunnen realiseren. vgl: Paus Paulus VI - Encyclieken - Populorum Progressio - Over de ontwikkeling van de volken (26 maart 1967) : 17[[[266|17]]] vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 125[[[7800|125]]] Ontwikkeling is integraal wanneer deze niet beperkt blijft tot de economische sfeer, maar de levenskwaliteit bevordert in haar spirituele, culturele, morele en relationele dimensies, met respect voor ons gemeenschappelijk huis, de diversiteit van volkeren en hun levenswijzen. vgl: Paus Paulus VI - Encyclieken - Populorum Progressio - Over de ontwikkeling van de volken (26 maart 1967) : 14[[[266|14]]] 112112

84. Vandaag de dag is het concept van integrale menselijke ontwikkeling een maatstaf voor de evaluatie van integrale ecologie, die een onmisbare dimensie van de sociale leer van de Kerk is geworden. De kwaliteit van ontwikkeling wordt immers afgemeten aan het vermogen om rechtvaardigheid jegens mensen te integreren met de zorg voor ons gemeenschappelijk huis, en om waardige levensomstandigheden, toegang tot noodzakelijke goederen, rechtvaardige sociale verhoudingen, zorg voor de schepping en aandacht voor toekomstige generaties te bevorderen. Hieruit volgt dat ware vooruitgang niet bestaat uit het vergroten van het welzijn van sommigen door ecosystemen te vernietigen , de kosten afwentelt op de meest achtergestelde gemeenschappen, of de levensomstandigheden van degenen die na ons komen in gevaar brengt.

85. In dit licht bezien is integrale menselijke ontwikkeling het kader waarlangs we de veranderingen van onze tijd kunnen interpreteren, inclusief die welke door de digitale revolutie teweeg zijn gebracht. Technologische innovaties, waaronder kunstmatige intelligentie, zijn niet neutraal, want ze kunnen zowel participatie en rechtvaardigheid bevorderen als ongelijkheid, controle en uitsluiting versterken. Om deze reden moeten ze worden beoordeeld aan de hand van een cruciale vraag: helpen ze individuen en volkeren werkelijk om menselijker en broederlijker te worden, met respect voor ons gemeenschappelijk huis en toekomstige generaties? Hier worden de principes van de sociale leer concrete criteria voor onderscheiding met betrekking tot de kwesties die we in de volgende hoofdstukken zullen behandelen.

Tot slot wil ik nog even ingaan op een punt dat mij bijzonder na aan het hart ligt. De sociale leer is niet louter een boodschap gericht aan de samenleving; het is ook een gewetensonderzoek voor de Kerk — een thuis en een school van gemeenschap die er altijd toe geroepen is ervoor te zorgen dat de in dit hoofdstuk uiteengezette beginselen worden toegepast, met name binnen haar eigen structuren. In de kerkelijke context neemt het algemeen welzijn de vorm aan van een synodale benadering van de zending ten dienste van het Koninkrijk. De Kerk is immers het „communautaire en historische subject van synodaliteit en zending”. Slotdocument 2e sessie van de Synode over synodaliteit[[9388|+0]] Dit vereist aandacht voor de wijze waarop beslissingen worden genomen en verantwoordelijkheden worden uitgeoefend. Het slotdocument van de synode[9388|+0] noemt een cultuur van transparantie, verantwoording en evaluatie als sleutelpraktijken voor missionaire transformatie. vgl: Slotdocument 2e sessie van de Synode over synodaliteit[[[9388|+0]]]

Vanuit dit perspectief wordt subsidiariteit een criterium voor bestuur en pastoraal leven, dat de verantwoordelijkheid van de gelovigen en de kerkelijke tussenorganen erkent en ondersteunt, waarbij charisma’s en competenties worden gewaardeerd en elke vorm van paternalisme wordt vermeden die de evangelische vrijheid verstikt. Concreet betekent dit dat de deelname van de gedoopten aan besluitvormingsprocessen en de medeverantwoordelijkheid in de zending plaatsvinden via daadwerkelijke, en niet louter nominale, participatieorganen. vgl: Secretariaat van de Bisschoppensynodes - Slotdocumenten - Slotdocument 2e sessie van de Synode over synodaliteit (26 oktober 2024)[[[9388|+0]]]

Solidariteit vindt voor de christelijke gemeenschap haar bron in het mysterie van Christus en wordt gevoed door de Eucharistie. Zij komt voort uit de gemeenschap in het geloof en in de Sacramenten: de Doop en het Vormsel verenigen ons in Christus, zodat wij één lichaam en één geest, één hart en één ziel zijn. Vgl: Ef. 4, 4; Hand. 4, 32 [[b:Ef. 4, 4; Hand. 4, 32]] De Eucharistie, het sacrament van de eenheid, voedt ons gevoel van verbondenheid met het Lichaam van Christus en leert ons te delen. De verschillende visies binnen de Kerk en de sterke overtuigingen die ieder van ons bezielen, vormen een rijkdom als ze verankerd blijven in de zekerheid van de eenheid als een ontvangen gave en als een taak die we op ons moeten nemen.

Gerechtigheid beleven in de Kerk betekent de kerkelijke relaties en structuren zuiveren van die verstoringen die ongelijkheid, ondoorzichtigheid en machtsmisbruik veroorzaken. In dit verband is het luisteren naar de slachtoffers van geestelijk, economisch, institutioneel, seksueel, machts- en gewetensmisbruik een integraal onderdeel van een weg naar gerechtigheid, die de erkenning van de schade, een rechtvaardige genoegdoening en preventie omvat. Elke macht staat ten dienste van de gemeenschap en de zending. Elk gezag staat ten dienste van het volk van God. Deze diaconie komt niet alleen tot uiting in het geloof dat in de sacramenten wordt gevierd en beleefd, en in het aannemen van een synodale stijl, maar ook in het concreet delen van goederen: naar het voorbeeld van de vroege Kerk moeten de kerkelijke middelen werkelijk gemeenschappelijk worden, opdat niemand onder ons in nood verkeert Vgl: Hand. 4, 34 [[b:Hand. 4, 34]] en opdat het beheer ervan de zending van de verkondiging van het Evangelie aan de armsten ondersteunt. Er moeten regelmatige vormen van evaluatie van de uitoefening van ambtelijke verantwoordelijkheden worden bevorderd, die geen oordeel over personen zijn, maar op de zending gerichte instrumenten voor leren en bijsturing. vgl: Secretariaat van de Bisschoppensynodes - Slotdocumenten - Slotdocument 2e sessie van de Synode over synodaliteit (26 oktober 2024)[[[9388|+0]]] Voor zover wij openstaan voor het werk van de Heilige Geest, worden deze beginselen van de sociale leer vlees en bloed in het kerkelijk leven. Op die manier is de Kerk in staat de samenleving een geloofwaardig teken te geven dat het gezamenlijk nastreven van het welzijn van allen, in medeverantwoordelijkheid en broederschap, geen utopie is, maar een reële mogelijkheid. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 94[[[7800|94]]]

Na de beginselen te hebben in herinnering gebracht die de sociale leer verhelderen, wil ik mij nu richten op bepaalde uitdagingen die onze manier van leven vandaag de dag diepgaand bepalen. Het Bijbelse beeld dat deze overwegingen begeleidt, is dat van een bouwproject. Enerzijds is er de Toren van Babel, waar de collectieve inspanning een plan volgt dat domineert en uiteindelijk ontmenselijkt. Vgl: Gen.. 11, 1-9 [[b:Gen.. 11, 1-9]] Anderzijds zijn er de ruïnes van Jeruzalem, die onder leiding van Nehemia stukje bij beetje worden herbouwd als een project van gedeelde verantwoordelijkheid. Vgl: Neh. 2-6 [[b:Neh. 2-6]] We zijn geroepen om na te denken over de grote "bouwplaatsen" van onze tijd en ons af te vragen: wat bouwen we? Terwijl de technologische ontwikkeling talen, relaties, instellingen en machtsvormen snel verandert, moeten en kunnen wij gelovigen kiezen aan welke projecten we werken en op welke manier, om de grootsheid van de mensheid die ons als een geschenk is gegeven, te beschermen en te waarderen. Dit is niet alleen een keuze voor onze toekomst, maar ook voor ons heden, aangezien kunstmatige intelligentie en andere opkomende technologieën al deel uitmaken van ons dagelijks leven.

Ik ben ervan overtuigd dat de concrete manier waarop we onze sociale relaties in het licht van het Evangelie beleven, niet voor eens en altijd vastligt, maar een taak blijft die van generatie op generatie aan de christelijke gemeenschap wordt toevertrouwd. Onder leiding van de Heilige Geest laat de Kerk zich door het Woord verlichten om de tekenen des tijds te lezen en op creatieve wijze nieuwe wegen te zoeken, zodat de relaties tussen mensen en volkeren beter aansluiten bij de eisen van het Rijk van God. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 53[[[769|53]]] Daarom moedig ik iedereen, en in het bijzonder de leken, aan om niet bang te zijn zich door de werkelijkheid uit te laten dagen, naar elkaar te luisteren en vastberaden hun verantwoordelijkheid op zich te nemen bij de opbouw van een meer menselijke en broederlijke samenleving.

92. In zijn encycliek Laudato Si’ - Wees geprezen[5000] hekelde paus Franciscus de groeiende dominantie van een technocratisch paradigma vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 106[[[5000|106]]] in onze geglobaliseerde wereld: de neiging om persoonlijke, sociale en economische beslissingen uitsluitend te laten bepalen door de logica van efficiëntie, controle en winst. Dit maakt duidelijk dat technologie niet louter een hulpmiddel is. Wanneer zij de maatstaf wordt waaraan alles wordt afgemeten, begint zij te dicteren wat van belang is en wat kan worden afgedaan, waardoor de schepping wordt gereduceerd tot een object van uitbuiting en mensen tot louter radertjes in een systeem dat streeft naar steeds grotere efficiëntie.

Dit paradigma heeft zich de afgelopen jaren snel verspreid, mede door de opkomst van kunstmatige intelligentie, cognitieve wetenschappen, nanotechnologie, robotica en biotechnologie. Op zich kunnen deze innovaties een grote hulp zijn voor de integrale menselijke ontwikkeling en voor de zorg voor ons gemeenschappelijk huis. Maar juist vanwege hun kracht kunnen ze het technocratische paradigma versnellen en hebben ze daarom een nieuw spiritueel, ethisch en politiek kader nodig. Krachtiger betekent niet per se beter. In die zin blijven de woorden van Romano Guardini actueel: „De moderne mens is niet opgeleid om op de juiste manier met macht om te gaan." Romano Guardini - Boeken - Das Ende der Neuzeit. Ein Versuch zur Orientierung - Entstanden aus den Vorlesungen an der Universität Tübingen 1947-1948 (1950) - Würzburg 1951, 89.[[5297|+0]]

Het gevaar dat de mensheid het slachtoffer wordt van haar eigen verworvenheden was al helder onderkend door de heilige Paulus VI, toen hij waarschuwde dat "de meest buitengewone wetenschappelijke vooruitgang, de meest verbazingwekkende technische hoogstandjes en de meest wonderbaarlijke economische groei, indien zij niet gepaard gaan met echte sociale en morele vooruitgang, zich uiteindelijk tegen de mens keren”. Paus Paulus VI - Toespraken - Tot de Voedsel- en Landbouwassociatie (FAO) bij de gelegenheid van de 25e verjaardag van haar oprichting (16 november 1970) - AAS 62 (1970), 833[[2495|+0]] Daarom vraagt de technische vooruitgang, die op zich waardevol is, om een kritische blik op het mensbeeld dat eraan ten grondslag ligt en op de doelen die ermee worden nagestreefd. Als de technologische ontwikkeling doorgaat zonder een passende ethische en sociale rijping, kan het gebeuren dat de middelen toenemen zonder dat de menselijkheid in gelijke mate groeit: men “heeft meer” maar men “is niet meer”, en de persoon loopt het risico vooral te worden beoordeeld op basis van de prestaties die hij levert. Zie Franciscus, Toespraak tot...Zie Franciscus, Toespraak tot de Raad voor een inclusief kapitalisme (11 november 2019): L’Osservatore Romano, 11-12 november 2019, 8.

95. Hier moeten we een ander cruciaal aspect erkennen, dat ik eerder heb opgemerkt. In veel gevallen binnen de digitale context ligt de controle over platforms, infrastructuur, gegevens en rekenkracht niet bij staten, maar bij grote economische en technologische spelers. Deze entiteiten stellen in feite de voorwaarden voor toegang vast, bepalen de regels voor zichtbaarheid en geven vorm aan de mogelijkheden voor participatie zelf. Wanneer dergelijke macht in handen van enkelen is geconcentreerd, neigt deze ertoe ondoorzichtig te worden en zich aan publiek toezicht te onttrekken, waardoor het risico toeneemt op vertekende vormen van ontwikkeling die aanleiding geven tot nieuwe afhankelijkheden, uitsluitingen, manipulaties en ongelijkheden.

96. Geconfronteerd met deze machtsconcentratie in de digitale wereld, zijn de criteria voor oordeel en onderscheiding in deze nieuwe situatie zijn de nobele principes van de sociale leer: de onvervreemdbare waardigheid van de menselijke persoon, het algemeen welzijn, de universele bestemming van goederen, subsidiariteit, solidariteit en sociale rechtvaardigheid. Zij vereisen dat wij beoordelen of de macht van digitale infrastructuren en algoritmen werkelijk participatie en verantwoordelijkheid bevordert, de kwetsbaren beschermt, eerlijke toegang tot kansen waarborgt en gericht blijft op het welzijn van allen. Op basis hiervan kunnen we nu nader onderzoeken wat kunstmatige intelligentie is, welke mogelijkheden zij biedt en welke risico’s zij met zich meebrengt.

Het is niet mijn bedoeling om hier een uitgebreide uiteenzetting over kunstmatige intelligentie te geven, noch om een overzicht te geven van de inmiddels zeer omvangrijke literatuur; er bestaan al gezaghebbende bijdragen, ook binnen de kerkelijke wereld, waarnaar verwezen kan worden. vgl: Dicasterie voor de Geloofsleer en Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs, Victor Manuel Kard. Fernández - Nota's - Antiqua et Nova - Nota over de relatie tussen artificiële intelligentie en menselijke intelligentie (1-35, 108-117) (28 januari 2025) - AAS 117 (2025), 159-210[[[9426|+0]]] vgl: Paus Franciscus - Boodschappen - Artificiële intelligentie en vrede - 57e Wereldvredeszondag, 1 januari 2024 (8 december 2023) - AAS 116 (2024), 54-64[[[9099|+0]]] vgl: Paus Franciscus - Boodschappen - Artificiële intelligentie en wijsheid van hart: naar een volledig mensgerichte communicatie - 58° Wereldcommunicatiedag (24 mei 2024) (24 januari 2024) - AAS 116 (2024), 261-266[[[9172|+0]]] Francis, Address to the G7... Francis, Address to the G7 Session on Artificial Intelligence: “An exciting and fearsome tool” (14 June 2024): AAS 116 (2024), 866-875 vgl: Internationale Theologische Commissie - Documenten - Quo vadis, humanitas? - Gedachten over de christelijke antropologie in het licht van enkele scenario's over de toekomst van de mens (4 maart 2026)[[[9966]]] vgl: Paus Leo XIV - Boodschappen - Het behoud van menselijke stemmen en gezichten - Bij gelegenheid van de 60 Wereldgebedsdag voor de sociale communicatie (24 januari 2026)[[[9837]]] Ik beperk mij tot het noemen van enkele essentiële elementen voor een moreel en sociaal onderscheidingsvermogen dat het primaat van de persoon in ere houdt, opdat het altijd de menselijke intelligentie is, met haar geweten en haar vrijheid, die de technische innovaties leidt en op verantwoorde wijze het gebruik en de grenzen ervan vaststelt.

Er zijn twee opmerkingen die vooraf moeten worden gemaakt: ten eerste dreigt elke uitspraak over AI al snel achterhaald te raken, gezien de indrukwekkende snelheid waarmee deze systemen zich ontwikkelen. De tweede is dat wij allemaal, inclusief degenen die ze ontwerpen, weinig weten over hoe ze daadwerkelijk werken. Moderne kunstmatige intelligentie wordt namelijk meer ‘gekweekt’ dan ‘gebouwd’: ontwikkelaars ontwerpen niet elk detail rechtstreeks, maar creëren een architectuur waarop de AI ‘groeit’. Bijgevolg blijven fundamentele wetenschappelijke aspecten - zoals de interne representaties en rekenprocessen van deze systemen - op dit moment onbekend. Er is dan ook dringend behoefte aan een tweeledige inzet: enerzijds een verdieping van het wetenschappelijk onderzoek, anderzijds een oefening in moreel en spiritueel onderscheidingsvermogen.

Er is geen eenduidige en volledige definitie van AI te geven. Wat we wel kunnen stellen, is dat we de misvatting moeten vermijden dat deze ‘intelligentie’ gelijkstaat aan de menselijke. Deze systemen bootsen bepaalde functies van de menselijke intelligentie na. Daarbij overtreffen ze deze vaak in snelheid en rekenkracht, wat concrete voordelen oplevert op tal van gebieden. Toch blijft deze kracht uitsluitend beperkt tot de verwerking van gegevens: de zogenaamde kunstmatige intelligenties beleven geen ervaringen, bezitten geen lichaam, kennen geen vreugde of pijn, groeien niet in relaties en weten niet van binnenuit wat liefde, werk, vriendschap of verantwoordelijkheid inhouden. Ze hebben zelfs geen moreel geweten: ze oordelen niet over goed en kwaad, ze vatten de uiteindelijke betekenis van situaties niet, ze nemen de last van de gevolgen niet op zich. Ze kunnen talen, gedragingen en beoordelingen nabootsen, ze kunnen empathie of begrip simuleren, maar ze begrijpen niet wat ze voortbrengen, omdat ze niet de affectieve, relationele en spirituele horizon bewonen waarin de mens wijs wordt. Zelfs wanneer dergelijke instrumenten worden voorgesteld als in staat om te “leren”, is hun manier van doen anders dan die van de mens. Het is niet de ervaring van iemand die zich door het leven laat vormen en in de loop van de tijd groeit door keuzes, fouten, vergeving en trouw; het is veeleer een statistische aanpassing op basis van gegevens en feedback, die zeer effectief kan zijn, maar geen innerlijke groei impliceert.

In het licht van het bovenstaande kunnen we beter begrijpen waarom AI een waardevolle hulp kan zijn en tegelijkertijd een nuchtere en waakzame benadering vereist. De afgelopen jaren is het particuliere gebruik ervan aanzienlijk toegenomen, en vanuit verschillende hoeken wordt nagedacht over de kansen en risico’s die gepaard gaan met de snelle verspreiding ervan. Bij persoonlijk gebruik moeten met name drie aspecten in aanmerking worden genomen: het gemak waarmee het resultaat wordt verkregen, de indruk van objectiviteit en de simulatie van menselijke communicatie. De snelheid en eenvoud waarmee we aanwijzingen, complexe berekeningen, media-inhoud en concrete hulp kunnen krijgen, maken ons leven makkelijker, maar kunnen ons er ook aan laten wennen om te veel uit te besteden en naar kant-en-klare antwoorden te zoeken, waardoor ons eigen oordeel en onze creativiteit verzwakken. De indruk van objectiviteit die de antwoorden en voorstellen van deze systemen kunnen wekken, dreigt ons te doen vergeten dat ze de culturele parameters weerspiegelen van degenen die ze hebben ontworpen en getraind, met al hun voor- en nadelen. De kunstmatige nabootsing van positieve menselijke communicatie – woorden van advies, empathie, vriendschap, liefde – kan bevredigend en zelfs nuttig zijn, maar bij onbewuste gebruikers kan het misleidend werken en de illusie wekken dat men in relatie staat met een authentiek persoon. Wanneer het woord wordt gesimuleerd, bouwt het geen relatie op, maar slechts een schijn ervan. De kunstmatige nabootsing van een zorg- of begeleidingsrelatie kan gevaarlijk worden wanneer deze binnensluipt in een context die arm is aan echte relaties en affectie: dan is het risico niet zozeer dat iemand denkt met een ander te praten, maar dat hij de wens verliest om de ander werkelijk te zoeken.

Als we ons perspectief verbreden naar het gebruik van AI in de samenleving, zien we dat het nu is ingebed in besluitvormingsprocessen in vele sectoren en op meerdere niveaus: in communicatie, beheer en controle. De efficiëntiewinst en het potentieel om bepaalde diensten te verbeteren zijn duidelijk, maar een snelle en kritiekloze invoering ervan stelt ons bloot aan een reeks risico’s, waaronder de neiging om de milieu-impact over het hoofd te zien. Huidige AI-systemen vereisen enorme hoeveelheden energie en water, wat een aanzienlijke invloed heeft op de CO₂-uitstoot en leggen een zware druk op de natuurlijke hulpbronnen. Naarmate de complexiteit toeneemt, met name in het geval van grote taalmodellen, groeit ook de behoefte aan rekenkracht en opslagcapaciteit, wat een uitgebreid netwerk van machines, kabels, datacenters en energie-intensieve infrastructuur vereist. Om deze reden is het essentieel om duurzamere technologische oplossingen te ontwikkelen die de milieu-impact verminderen en helpen ons gemeenschappelijke huis te beschermen. vgl: Dicasterie voor de Geloofsleer en Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs, Victor Manuel Kard. Fernández - Nota's - Antiqua et Nova - Nota over de relatie tussen artificiële intelligentie en menselijke intelligentie (1-35, 108-117) (28 januari 2025)[[[9426|+0]]]

Het gebruik van AI is nooit een puur technische aangelegenheid: wanneer het wordt ingezet in processen die van invloed zijn op het leven van mensen, raakt het aan rechten, kansen, status en vrijheid. Belangrijke en gevoelige beslissingen - betreffende werkgelegenheid, krediet, toegang tot openbare diensten of zelfs iemands reputatie - lopen het risico volledig te worden gedelegeerd aan geautomatiseerde systemen die geen "mededogen, barmhartigheid, vergeving en bovenal de hoop dat mensen in staat zijn te veranderen" kennen, Paus Franciscus - Toespraken...Paus Franciscus - Toespraken - Aan de deelnemers van de onmoeting “Minerva Dialogues” georganiseerd door het Dicaterie voor Cultuur en Opvoeding (27 marzo 2023): AAS 115 (2023), 465 en daardoor nieuwe vormen van uitsluiting in de hand kunnen werken. Er zijn duidelijk schadelijke toepassingen, zoals het manipuleren van informatie of schendingen van de privacy. Toch is er ook een subtieler gevaar, want wanneer AI-systemen zich neutraal en objectief voordoen, weerspiegelen en versterken ze uiteindelijk de stereotypen of ideologische vooringenomenheid van hun ontwerpers en ontwikkelaars.

103. Het in de praktijk toevertrouwen aan een algoritme van de macht om te selecteren wie waardig is en wie niet, zonder dat iemand verantwoordelijkheid draagt voor dat oordeel, komt neer op het uitbesteden van de taak om de grenzen van menselijke mogelijkheden te herdefiniëren. In dit proces gaat ook politieke verantwoordelijkheid verloren, niet alleen empathie ten opzichte van degenen die worden uitgesloten, wat immers kan worden gesimuleerd. De uitsluiting van kwetsbaren wordt verhuld in een schijn van neutraliteit en objectiviteit, waartegen het moeilijk wordt bezwaar te maken. Op deze manier blijft onrecht onopgemerkt, en verdwijnen mededogen, barmhartigheid en vergeving - niet opgevat als louter schijn, maar als echte politieke daden - geleidelijk uit het zicht.

104. Hieruit volgt een eenvoudig maar dwingend gevolg: we kunnen AI niet als moreel neutraal beschouwen. In werkelijkheid belichaamt elk technisch hulpmiddel keuzes en prioriteiten door wat het meet, negeert en optimaliseert, en hoe het mensen en situaties classificeert. Als een systeem zo is ontworpen of wordt gebruikt dat het sommige levens als minderwaardig behandelt, of ze uitsluit zonder mogelijkheid tot beroep, dan is het niet louter een hulpmiddel "dat goed gebruikt moet worden", aangezien het reeds criteria heeft geïntroduceerd die in strijd zijn met de onvervreemdbare waardigheid van de menselijke persoon. Om deze reden kan ethisch onderscheidingsvermogen niet beperkt blijven tot de vraag of we een systeem voor goede of slechte doeleinden gebruiken; het moet ook onderzoeken hoe dat systeem is ontworpen en welke visie op de menselijke persoon en de samenleving is ingebed in de gegevens en modellen die het sturen. vgl: Dicasterie voor de Geloofsleer en Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs, Victor Manuel Kard. Fernández - Nota's - Antiqua et Nova - Nota over de relatie tussen artificiële intelligentie en menselijke intelligentie (1-35, 108-117) (28 januari 2025) : 41[[[9426|41]]]

105. Wil AI de menselijke waardigheid respecteren en werkelijk het algemeen welzijn dienen, dan moet de verantwoordelijkheid in elke fase duidelijk worden afgebakend: van degenen die deze systemen ontwerpen en ontwikkelen tot degenen die ze gebruiken en erop vertrouwen voor concrete beslissingen. In veel gevallen blijven de interne processen die tot een resultaat leiden echter ondoorzichtig, waardoor het moeilijker wordt om verantwoordelijkheid toe te wijzen en fouten te corrigeren. Hier wordt verantwoording cruciaal: de mogelijkheid om vast te stellen wie "verantwoording" moet afleggen voor beslissingen, deze moet rechtvaardigen, er toezicht op moet houden, en, indien nodig, deze aan te vechten en eventuele schade te herstellen. vgl: Dicasterie voor de Geloofsleer en Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs, Victor Manuel Kard. Fernández - Nota's - Antiqua et Nova - Nota over de relatie tussen artificiële intelligentie en menselijke intelligentie (1-35, 108-117) (28 januari 2025) : 44[[[9426|44]]]

106. Oproepen tot voorzichtigheid, grondige evaluatie en soms zelfs een trager tempo bij de invoering van AI betekent niet dat men zich tegen vooruitgang verzet; het is juist een uiting van verantwoordelijke zorg voor de menselijke familie. Deze noodzaak is des te urgenter gezien de veelvuldige onevenwichtigheid tussen de snelheid van technologische groei en de tragere ontwikkeling van bewustzijn, normen, waarborgen en instellingen die de gevolgen ervan kunnen beheersen. Het volstaat niet om in abstracto een beroep te doen op ethiek; er zijn robuuste wettelijke kaders, onafhankelijk toezicht, goed geïnformeerde gebruikers en een politiek systeem dat zijn verantwoordelijkheid niet uit de weg gaat, nodig. Anders zal de verandering alleen worden gestuurd door technocratisch denken en worden voorgesteld als noodzakelijk en onvermijdelijk, waardoor uiteindelijk regels worden opgelegd die zijn gevormd door degenen die de gegevens, de infrastructuur en de rekenkracht beheersen.

107. We kunnen niet volstaan met louter een oproep tot de moralisering van machines — de zogenaamde "afstemming" van AI op menselijke waarden — zonder ook de moed te hebben om aan te dringen op een verdere voorwaarde: de mogelijkheid om de betrokken ethische kaders openlijk te bespreken en ze te onderwerpen aan gedeelde normen van sociale rechtvaardigheid. Anders zullen degenen die de AI beheersen hun eigen morele visie opleggen, die de onzichtbare infrastructuur van deze systemen zal worden. Een meer morele AI is niet voldoende als die moraliteit door enkelen wordt bepaald. Wat nodig is, is een actievere politieke betrokkenheid die in staat is om de zaken te vertragen wanneer alles versnelt, en om de kansen te beschermen voor gemeenschappen om nog steeds te kunnen deelnemen en vragen te stellen.

108. In feite heeft AI, net als bij elke grote technologische verschuiving, de neiging om de macht te versterken van degenen die al over economische middelen, expertise en toegang tot gegevens beschikken. In het licht van het algemeen welzijn en de universele bestemming van goederen roept dit ernstige zorgen op, aangezien kleine maar zeer invloedrijke groepen informatie- en consumptiepatronen kunnen vormgeven, democratische processen kunnen beïnvloeden en de economische dynamiek in hun eigen voordeel kunnen sturen, waardoor sociale rechtvaardigheid en solidariteit tussen volkeren worden ondermijnd. Daarom is het essentieel dat het gebruik van AI, vooral wanneer het betrekking heeft op publieke goederen en grondrechten, wordt geleid door duidelijke criteria en effectief toezicht, gebaseerd op participatie en subsidiariteit. Gemeenschappen en intermediaire organisaties mogen niet worden gereduceerd tot passieve ontvangers van elders genomen beslissingen; zij moeten kunnen bijdragen aan het vormgeven van beleid en het uitoefenen van toezicht. Bovendien mag het eigendom van data niet uitsluitend in particuliere handen blijven, maar moet het op passende wijze worden gereguleerd. Data is het product van vele bijdragers en mag niet worden behandeld als iets dat verkocht of toevertrouwd mag worden aan een selecte groep. Er is creatief denken nodig om gegevens te beheren als een gemeenschappelijk of gedeeld goed, in een geest van participatie, zoals de heilige Johannes Paulus II al suggereerde met betrekking tot collectieve goederen. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 40[[[3|40]]]

109. De principes van de sociale leer bieden een kader om deze nieuwe realiteit te begrijpen. In een wereld waar data, rekenkracht en regelgevende invloed in handen blijven van enkelen, betekent spreken over het algemeen welzijn het blootleggen van deze nieuwe vorm van epistemische, economische en politieke asymmetrie en het benoemen van de nieuwe monopolies van AI. Spreken over de universele bestemming van goederen betekent manieren vinden om universele toegang te waarborgen tot zowel technologieën als het onderwijs dat nodig is om ze te gebruiken. Spreken over subsidiariteit vereist dat het vermogen van gemeenschappen om keuzes te maken en bij te sturen wordt beschermd, in plaats van hun rol te beperken tot louter toezicht nadat de normen elders zijn vastgesteld. Spreken over solidariteit verplicht ons om de verborgen, vaak uitgebuite werknemers te erkennen die algoritmische systemen in stand houden. Spreken over rechtvaardigheid vereist dat de mondiale machtsverdeling in twijfel wordt getrokken die bepaalt wie deze modellen daadwerkelijk kan trainen en wie er louter aan onderworpen is. Evenzo betekent het erkennen dat sociale rechtvaardigheid niet alleen een doel is dat moet worden gewaarborgd nadat technologieën zijn ingezet, maar een voorwaarde die hun ontwerp vanaf het begin moet bepalen.

110. Tot slot wil ik de uitdrukking "ontwapenen" gebruiken, die mij na aan het hart ligt. AI ontwapenen betekent deze bevrijden van de mentaliteit van "gewapende" concurrentie, die tegenwoordig niet langer beperkt blijft tot de militaire context, maar ook een economisch en cognitief fenomeen is. Dit houdt een wedloop in naar steeds krachtigere algoritmen en grotere datasets, gedreven door de wens om geopolitieke of commerciële dominantie te verwerven. Ontwapenen betekent de veronderstelling ontkrachten dat technische macht automatisch het recht verleent om te regeren. Ontwapenen betekent niet het afwijzen van technologie, maar voorkomen dat deze de mensheid domineert. Het betekent technologie bevrijden van monopolistische controle en deze openstellen voor discussie en debat, waardoor ze mensvriendelijk wordt en de pluraliteit van menselijke culturen en levenswijzen. Onze taak vandaag is niet alleen ethisch of technisch. Ze is ecologisch in de diepste zin, want ze betreft een nieuwe dimensie van ons gemeenschappelijk huis. AI is al een omgeving waarin we ondergedompeld zijn, evenals een kracht waarmee we ons moeten bezighouden. Om deze reden is het louter reguleren ervan onvoldoende; ze moet ontwapend, uitnodigend en toegankelijk zijn.

111. Ik wil een speciale oproep richten tot degenen die kunstmatige intelligentie ontwikkelen. In zekere zin kan technologische innovatie de menselijke deelname aan de goddelijke scheppingsdaad vertegenwoordigen. Ontwikkelaars dragen daarom een bijzondere ethische en spirituele verantwoordelijkheid, want elke ontwerpkeuze weerspiegelt een visie op de mensheid. Net zoals de maker van een artistiek of literair werk rekening moet houden met de waarden die het uitdraagt, zo worden ontwikkelaars opgeroepen om waarden met de nodige ernst in hun projecten te verankeren: met transparantie, verantwoordelijkheid jegens de betrokken gemeenschappen en zorgvuldige aandacht om ervoor te zorgen dat wat wordt gecultiveerd een echt goed is.

112. Nu we de kwesties van verantwoordelijkheid en governance van AI hebben besproken, moeten we terugkeren naar onze centrale vraag: wat betekent het om onze menselijkheid te beschermen? Het risico reikt verder dan het misbruik van bepaalde technologieën. Erger nog, het alomtegenwoordige technocratische paradigma waarin we zijn ondergedompeld, en dat wordt versterkt door de digitale revolutie en AI, dreigt een anti-menselijke visie te normaliseren. In die visie wordt de volheid van het leven gelijkgesteld aan meer bezit, het verminderen van zwakheid, het elimineren van onzekerheid en het uitoefenen van totale controle. Wanneer efficiëntie de ultieme maatstaf voor waarde wordt, komen mensen in de verleiding zichzelf te zien als een project dat geoptimaliseerd moet worden, in plaats van als personen die geroepen zijn tot relatie en gemeenschap.

113. In werkelijkheid is het altijd een vergissing om één enkele dimensie van het menselijk bestaan tot een absoluut te verheffen. Wanorde ontstaat immers niet alleen door schaarste; zelfs ongebreidelde groei kan tot verarming leiden. In een ecosysteem wordt het evenwicht verstoord wanneer één soort zich uitbreidt ten koste van andere; in het menselijk leven gebeurt iets soortgelijks wanneer één vermogen pretendeert de maatstaf voor alles te zijn. Zo overschaduwt intelligentie, wanneer deze tot een absoluut wordt verheven, andere essentiële dimensies van het leven, zoals genegenheid, de wil, toewijding en relaties. Evenzo maakt technische macht, indien deze uit balans raakt, ons niet bekwamer; ze maakt ons meer geïsoleerd en kwetsbaarder voor overheersing en uitsluiting. Dit kritische punt is niet gericht tegen intelligentie, maar dient als een herinnering dat wanneer intelligentie zelfreferentieel wordt, haar ware doel om het leven en de mens te dienen, verloren gaat.

114. De kwaliteit van een beschaving wordt niet afgemeten aan de kracht van haar middelen, maar aan de zorg die zij kan bieden, aan haar vermogen om de ander te herkennen als een gezicht en niet louter als een functie. Het vermogen om voor elkaar te zorgen is een fundamentele dimensie van onze menselijkheid, een dimensie die wordt aangeleerd en onder de knie wordt gekregen door geleefde ervaring. Verhalen voorlezen aan een kind, gezelschap bieden aan een bejaarde en een huis zo inrichten dat het uitnodigend is, zijn eenvoudige gebaren die vaak geworteld zijn in het gezinsleven. Ze leren ons zorg op maatschappelijk niveau te waarderen en trainen ons om anderen te erkennen als personen die aandacht verdienen. Technologie kan deze wederzijdse zorg tussen mensen ook ondersteunen, bijvoorbeeld door hulpmiddelen te bieden die ons helpen te anticiperen en zaken te organiseren, zonder de menselijke vrijheid en het menselijk oordeel te ondermijnen. Mensen zijn immers subjecten in relaties en verantwoordelijk voor hun eigen beslissingen.

115. In een poging om licht te werpen op de culturele aannames die gepaard gaan met de voortdurende digitale revolutie, wil ik nu onze aandacht richten op bepaalde denkrichtingen die vooruitgang interpreteren als het overstijgen van de menselijke conditie, en die vaak worden gegroepeerd onder de noemers transhumanisme en posthumanisme. Deze perspectieven vormen de ideologische achtergrond die aanwezig is in sommige centra van technologische macht en bezighouden de collectieve verbeelding in een vereenvoudigde vorm, vooral in de media en op sociale netwerken. Ze hebben de neiging enthousiasme voor nieuwe technologieën te kweken door middel van een futuristische visie van een ‘verbeterde mens’ of ‘mens-machine-hybride’.

116. Transhumanisme en posthumanisme omvatten een scala aan stromingen en denkwijzen, waardoor het moeilijk is ze op één eenduidige manier te definiëren. Ze kunnen worden vergeleken met een archipel van conceptuele ‘eilanden’, die weliswaar verschillend zijn, maar toch met elkaar verbonden door een gemeenschappelijke ‘zee’ van aannames, namelijk de centrale rol van technologie en het streven om de grenzen van de menselijke conditie te overstijgen. In het algemeen beoogt het transhumanisme de verbetering van de mens door middel van technologieën — zoals biogeneeskunde, body engineering, apparaten en algoritmen - met als doel prestaties en mogelijkheden te vergroten. Het posthumanisme gaat, vooral in zijn radicalere vormen, nog verder: het daagt het antropocentrisme uit en streeft naar een hybridisatie van mensen, machines en de omgeving, waarbij zelfs wordt uitgegaan van een drempel waarop de mensheid zichzelf overtreft in een nieuwe evolutionaire fase. Zelfs wanneer dergelijke ideeën grotendeels speculatief blijven, krijgen ze relevantie doordat ze de collectieve verbeelding veranderen en daardoor sociale, economische en politieke keuzes beïnvloeden. 129129

Vanuit het perspectief van de sociale leer van de Kerk is de kernvraag niet het gebruik van technologie als zodanig, maar de visie die eraan ten grondslag ligt. Als de mens wordt behandeld als iets dat moet worden geperfectioneerd of overtroffen, wordt het gemakkelijker te accepteren dat sommige levens minder nuttig, minder wenselijk of minder waardig zijn. In naam van de vooruitgang kunnen "noodzakelijke offers" gerechtvaardigd gaan worden, waarbij de last op de schouders van de meest kwetsbaren wordt gelegd in het streven naar een vermeende optimalisatie van de soort. In dit opzicht blijft de eerder genoemde waarschuwing van de heilige Paulus VI zeer vooruitziend: wetenschappelijke en technologische vooruitgang, losgekoppeld van morele en sociale vooruitgang, keert zich immers uiteindelijk tegen de mensheid. vgl: Paus Paulus VI - Toespraken - Tot de Voedsel- en Landbouwassociatie (FAO) bij de gelegenheid van de 25e verjaardag van haar oprichting (16 november 1970) - AAS 62 (1970), 833[[[2495|+0]]] Om deze reden moet er een duidelijk onderscheid worden gemaakt. Het is één ding om technologie te integreren in een mensgerichte, relationele visie; het is iets heel anders om je te laten leiden door een visie die menselijke beperkingen devalueert en een puur technische vorm van "verlossing" belooft.

Onze relatie met het leven lijkt vandaag de dag in crisis te verkeren. Alles wat als een "beperking" verschijnt - onvermogen, ziekte, ouderdom, lijden, kwetsbaarheid - wordt vaak in de eerste plaats gezien als een gebrek dat gecorrigeerd moet worden, in plaats van als een realiteit waardoor onze menselijkheid rijpt en zich openstelt voor relaties. En toch moeten we ons realiseren dat de mensheid niet ondanks beperkingen bloeit, maar vaak juist door die beperkingen heen. Het licht van het geloof biedt een perspectief op de werkelijkheid dat ons helpt te erkennen wat wij de "contingentie" van de dingen van deze wereld noemen. Hoewel het juist is om te streven naar verlichting van het lijden dat het menselijk leven kenmerkt, is het ook wijs om onze fundamentele eindigheid te erkennen, in het besef dat "de religieuze ervaring, en in het bijzonder het christelijk geloof, voorstellen dat we, zonder te simplificeren, deze ambivalentie tussen menselijke grootheid en beperking beleven, en deze interpreteren in het licht van onze oorspronkelijke en fundamentele relatie met God." Internationale Theologische Commissie - Documenten - Quo vadis, humanitas? - Gedachten over de christelijke antropologie in het licht van enkele scenario's over de toekomst van de mens (4 maart 2026)[[9966|+0]]

Juist binnen onze beperkingen vinden het volgende een plaats: mededogen, evenals een oprechte zorg voor de noden van anderen; een vrijgevigheid die zelfs te midden van duisternis en mislukking kan opkomen; spirituele ervaring en de aanbidding van God. We zien dit op vele momenten dat onze grenzen tastbaar worden: wanneer we met afwijzing worden geconfronteerd, wanneer we lijden onder ziekte of het verlies van een dierbare, wanneer we onze eigen zwakheid of mislukking onder ogen zien. Vreemd genoeg kunnen we juist in zulke situaties een nieuwe wijsheid ontdekken, de genegenheid van mensen voelen en de aanwezigheid van de Heer kunnen ervaren.

Zelfs wanneer beperkingen worden ervaren als innerlijk lijden, leert de menselijke wijsheid ons deze niet te ontkennen of te onderdrukken, maar te integreren. Lijden volledig uitbannen zou betekenen uiteindelijk ook het uitdoven van liefde en verlangen. Wie liefheeft en verlangt, kan niet ontkomen aan beproevingen en lijden; en in de loop der jaren dragen we lessen in ons die hun sporen nalaten als littekens, de herinneringen aan een reis gevormd door vrijheid en mislukking, dromen en teleurstellingen. Alleen dankzij het samenspel van deze elementen voltrekken zich in ons de wonderen van de ziel, waardoor we de rijkdom van onze menselijkheid kunnen voelen. Paus Franciscus - Encyclieken - Dilexit Nos - Over de menselijke en goddelijke liefde van het Hart van Jezus Christus (24 oktober 2024) : 11 - "Als we het hart onderwaarderen, waarderen we ook niet wat het betekent om vanuit het hart te spreken, met het hart te handelen, het hart laten rijpen en genezen. Wanneer het specifieke van het hart niet wordt gewaardeerd, verliezen wij de antwoorden die het verstand alleen niet kan geven, verliezen wij de ontmoeting met de ander, verliezen wij de poëzie. En wij verliezen de geschiedenis en ons eigen verleden, omdat ons ware persoonlijke avontuur datgene is wat we opbouwen vanuit het hart. Aan het einde van ons leven is dit het enige wat telt."[[9368|11]] Afzien van dit avontuur, dat zowel tragisch als schitterend is, in naam van een veronderstelde transcendentie van alle grenzen, zou vele dingen kunnen betekenen, maar het zou niet langer menselijk zijn.

121. De morele corruptie van onze beperkingen als geschapen wezens — namelijk het kwaad dat het menselijk hart duidelijk in beroering brengt — verwoest de samenleving en het leven, en bereikt soms extreme vormen van onmenselijkheid. Toch laten zelfs deze pijnlijke uitingen van onze beperkingen ruimte voor het goede. Zelfs wanneer mensen zichzelf ontmenselijken en tragedie veroorzaken, blijft er een klein licht schijnen binnen de mensheid, een licht dat opnieuw kan worden aangestoken, met Gods genade, langs wegen van bekering en verzoening. Zoals Viktor Frankl terecht opmerkte, hebben we in momenten van gruwel "de mens leren kennen zoals hij werkelijk is. De mens is immers dat wezen dat de gaskamers van Auschwitz heeft uitgevonden; hij is echter ook dat wezen dat rechtop die gaskamers binnenstapte, met het Onze Vader of het Shema Yisrael op de lippen." V. Frankl, ... trotzdem Ja...V. Frankl, ... trotzdem Ja zum Leben sagen; Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager, 1946, 213.

122. Eindigheid, wanneer deze werkelijk wordt aanvaard, maakt ons niet kleiner, maar stelt ons in staat het gelaat van God en van anderen te herkennen. Juist omdat we grenzen ervaren - kwetsbaarheid, lijden en mislukking - kunnen we de onschendbare waardigheid van elke persoon herkennen, zowel die van onszelf als die van anderen. In diezelfde ervaring blijven we in staat een broederschap te intuïtief te ervaren die groter is dan onszelf, en onrechtvaardigheid als een schandaal te beschouwen. Authentieke cultuur en kunst bewaren deze vonk en verzetten zich tegen de normalisering van het kwaad. Om deze reden hebben bepaalde werken een bijna profetische betekenis gekregen: Beethovens Negende symfonie kan worden gezien als een verlangen naar eenheid; Guernica als een aanklacht tegen ontmenselijking; Schindler’s List als een oproep om het verleden niet in de vergetelheid te laten raken.

123. De geschiedenis verschijnt niet alleen als een verslag van menselijk geweld, maar ook als bewijs dat de mensheid in staat is instellingen te creëren die ons gezamenlijke leven beschermen. In de afgelopen twee eeuwen is dit te zien in verschillende symbolische verwezenlijkingen: de oprichting van het Internationaal Comité van het Rode Kruis (1863), waarvan de operationele neutraliteit medelevende zorg voor iedereen waarborgt; het lange proces dat leidde tot de afschaffing van de slavernij, wat niet alleen een juridische verschuiving betekende, maar ook een transformatie van het geweten; de oprichting van de Verenigde Naties (1945) en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens[1491] (1948), die een gemeenschappelijke taal formuleerden om de universaliteit van de menselijke waardigheid te bevestigen, althans als gemeenschappelijk ideaal; en het Vluchtelingenverdrag van 1951, dat de plicht erkent om degenen te beschermen die op de vlucht zijn voor vervolging en gevaar. In elk van deze gevallen kreeg het streven naar het goede concrete vorm in publieke contexten — wetten, instellingen en praktijken — die in staat zijn het misbruik van macht te beperken en de kwetsbaren te verdedigen. Toch kwam geen van deze ontwikkelingen tot stand zonder weerstand, bekrompen belangen of culturele inertie tegen te komen. Morele vooruitgang ontvouwt zich bijna altijd via een lange en veeleisende reis, vaak gekenmerkt door tegenslagen. We hoeven alleen maar te denken aan vastgelopen vredesprocessen of de trage uitvoering van milieuverplichtingen. Juist de kwetsbaarheid van deze verworvenheden benadrukt hoe kostbaar de verantwoordelijkheid is van degenen die ze in gang zetten en in stand houden.

124. Bepaalde gebeurtenissen maken duidelijk dat de geschiedenis ook kan veranderen wanneer individuen de waardigheid van iedereen echt serieus nemen: de burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten van Amerika, die nauw verbonden is met het getuigenis van Martin Luther King Jr., of het einde van de apartheid in Zuid-Afrika na de vrijlating van Nelson Mandela en zijn besluit de toekomst niet aan haat over te laten. In verschillende contexten hebben ook vele moedige en edelmoedige vrouwen zich onderscheiden, waaronder de heilige Laura Montoya, de heilige Teresa van Calcutta, Dorothy Day, Marie Skłodowska-Curie, Maria Montessori, Elisabeth Elliot, Wangari Maathai, Benazir Bhutto en talloze anderen van alle continenten wier inzet ertoe heeft bijgedragen de geschiedenis menselijker te maken.

125. Naast deze openbare tekenen is er een meer verborgen maar doorslaggevend verhaal. We zien het in religieuze gemeenschappen die ervoor kiezen om te dienen op arme en gevaarlijke plaatsen. We zien het ook in de martelaren van broederschap en gerechtigheid, zoals de heilige Maximiliaan Maria Kolbe, de heilige Oscar Romero en de zalige Enrique Angelelli; en in degenen getuigen die de hoop van het Evangelie en de menselijke waardigheid belichaamden te midden van barre, vaak onmenselijke omstandigheden, zoals de eerbiedwaardige Francis-Xavier Nguyễn Văn Thuận. Bovenal is het zichtbaar in de "martelaren van het dagelijks leven" die zonder veel ophef zorgen, opvoeden, begeleiden en troosten, zoals ouders, verpleegkundigen, artsen, vrijwilligers en degenen die een bejaarde of een verschoppeling bijstaan. Hun getuigenis toont aan dat het goede niet vanzelf vordert, maar doorzettingsvermogen, herinnering en innerlijke bekering vereist om opnieuw te beginnen, zelfs na een nederlaag.

126. Het is deze verwevenheid van rechtvaardige instellingen, geloofwaardige getuigen en dagelijkse trouw die de hoop in stand houdt en een duidelijke richting geeft aan technologische vooruitgang, zonder dat het hart achteruitgaat. Om deze reden mag de mensheid — in al haar grootsheid en gekwetstheid — nooit worden vervangen of overtroffen. We kunnen de technologische vooruitgang omarmen die lijden verlicht en nieuwe mogelijkheden ontsluit, mits we de essentie van onze menselijkheid niet loslaten, namelijk het vermogen tot relaties en liefde. Dit leidt tot een cruciale vraag: als er een authentiek ‘meer dan menselijk’ bestaat, waar is dat dan te vinden? Het christelijk geloof beantwoordt die vraag door te wijzen op een vervulling die niet voortkomt uit een technologische vergoddelijking, maar door Gods genade ontvangen in Christus.

De uitdrukking "meer dan menselijk" is geen exclusief domein van technologische beloften. Eeuwenlang heeft de christelijke traditie volgehouden dat mensen niet beperkt zijn tot de grenzen van hun eigen natuur; integendeel, zij zijn geroepen om zichzelf te overstijgen, niet door een vlucht uit de werkelijkheid of uit minachting voor de grenzen, maar om vervuld te worden in de liefde. Het geloof kent een ‘daarbuiten’ dat voortkomt uit de gave van God. Deze transformatie is een werk van de Heilige Geest. Zoals de heilige Thomas van Aquino leerde, dit proces van verheffing en transformatie "overstijgt elk vermogen van de geschapen natuur", Summa Theologiae, Prima Secundae q. 114 a. 1 co.[[t:ia-iiae q. 112 a. 1 co.]] Summa Theologiae, Prima Secundae q. 114 a. 1 co.[[t:ia-iiae q. 114 a. 5 co.]] want een oneindige kloof scheidt onze eindige natuur van het leven van God. vgl: Summa Theologiae, Prima Secundae q. 114 a. 1 co.[[[t:ia-iiae q. 114 a. 1 co.]]] Toch is het mogelijk ons in de schoot van dat onuitputtelijke leven te plaatsen, zelfs terwijl we binnen de grenzen van deze wereld wandelen. En degene die deze weg mogelijk maakt, kan alleen de Oneindige zijn die zich schenkt: het is God zelf die de ‘oneindige’ ongelijkheid overwint. vgl: Thomas van Aquino - In Lib. Boethii de Trinitate (0) - q. 1, a. 2, ad 3: ed. Leonina, L, Rome 1992, 96[[[2853|+0]]] vgl: Summa Theologiae, Prima Pars q. 7 a. 1 ad 3[[[t:ia q. 7 a. 1 ad 3]]] In Hem vindt de herschepping van de mens plaats. "Zo is dus wie in Christus is, een nieuwe schepping: het oude is voorbij, het nieuwe is al gekomen." (2 Kor. 5, 17) [b:2 Kor. 5, 17].

128. Wanneer we de mogelijkheid omarmen om onszelf te overstijgen door Gods genade, ontkennen we onze natuur niet, noch worden we minder menselijk. Integendeel, zoals paus Franciscus uitlegde: " We worden pas ten volle mens wanneer we meer dan mens worden, wanneer we God ons verder laten brengen dan onszelf om de volste waarheid van ons wezen te bereiken." Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 8[[4984|8]] Hierin ligt de radicale breuk met de Prometheïsche dromen: wat de mensheid redt is geen versterkte zelfvoorziening, maar een relatie die bevrijdt, een gemeenschap die transformeert. In dit licht kan een technologie die louter classificeert en optimaliseert wat al bestaat, hoe onbedoeld ook, een obstakel worden voor verandering en groei. Voor een algoritme is een fout een tekortkoming die gecorrigeerd moet worden; voor een mens kan een fout echter een katalysator zijn voor diepgaande verandering. De toekomst van een mens is niet berekenbaar, maar hangt af van iemands vrijheid - verheven door de onuitputtelijke genade van God - en van de relaties die worden gekoesterd.

129. Het christelijk humanisme verwerpt wetenschap en technologie niet, maar omarmt ze met dankbaarheid en realisme, en verankert ze in een hogere roeping. De creatieve intelligentie van de mensheid is een gave die lijden kan verlichten en nieuwe mogelijkheden kan openen, maar ze moet gericht blijven op het algemeen welzijn, rechtvaardigheid, de zorg voor de kwetsbaren en de schepping. In die zin is het echte alternatief niet dat tussen enthousiasme en angst, maar tussen twee ontwikkelingspaden: een vooruitgang die individuen en volkeren dient, of een vooruitgang die hen onderwerpt aan de mentaliteit van de macht. Uiteindelijk blijft de kernvraag die welke door de heilige Johannes Paulus II werd gesteld: maakt AI "het menselijk leven op aarde in elk aspect van dat leven ‘menselijker’? Maakt het het menswaardiger?" Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De Verlosser van de mensen (4 maart 1979) : 15[[237|15]] Als het antwoord ja is, dan kunnen we het zien als een kans die we op verantwoorde wijze moeten aangrijpen, op een pad van geduldige, gezamenlijke wederopbouw, vergelijkbaar met de heropbouw van Jeruzalem zoals beschreven in het boek Nehemia. Als de macht echter groeit terwijl het hart verdort en menselijke banden verslappen, dan worden we geconfronteerd met een nieuwe vorm van Babel - een bouwwerk dat grandioos is, maar fundamenteel ontmenselijkend.

130. Het in vraag stellen van dit alternatieve pad van vooruitgang en de manier waarop we het interpreteren en beleven, is uiteindelijk een kwestie van ons eigen hart onderzoeken. De manier waarop we relaties, werk en instellingen begrijpen en vormgeven, onthult in de praktijk onze fundamentele waarden. Uiteindelijk komt het allemaal voort uit wat ons het dierbaarst is. Dit is een liefde die ons leidt naar wat we werkelijk koesteren, zowel als individuen als als samenleving, en die ons leven en handelen stuurt. Sint-Augustinus beschreef de menselijke geschiedenis als een strijd tussen twee liefdes, die aanleiding geven tot twee manieren om de wereld te bewonen en samen te leven - of twee ‘steden’, als het ware: enerzijds de liefde voor God en de naaste; anderzijds de exclusieve liefde voor zichzelf. "Twee liefdes hebben twee steden gebouwd: de aardse stad, de liefde voor zichzelf, zelfs tot minachting van God; de hemelse stad, de liefde voor God, zelfs tot minachting van zichzelf." Augustinus - De Civitate Dei (0) - XIV, 28: CCSL 48, Turnhout 1955, 451[[857|+0]] Net als door de geschiedenis heen blijven deze twee liefdes vandaag de dag strijden om de heerschappij in ons hart. Het tijdperk van AI vormt hierop geen uitzondering: de bouw van Babel of de wederopbouw van Jeruzalem begint in ieder van ons.

131. Nu we de context hebben geschetst waarin de uitdaging van de technologische transformatie zich afspeelt, met name die welke verband houden met AI en met transhumanistische en posthumanistische stromingen, kunnen we niet alleen op het niveau van algemene analyse blijven. Wanneer talen en instrumenten veranderen, veranderen ook dagelijkse handelingen en sociale relaties. Om deze reden moeten we ons richten op bepaalde gebieden waar deze transformaties bijzonder concrete, en soms tragische, gevolgen hebben. In het licht van de principes van de sociale leer van de Kerk nodigt de digitale transformatie ons uit om de waarheid te herontdekken als een gemeenschappelijk goed, om de waardigheid van het werk te beschermen en om de vrijheid te waarborgen tegen alle vormen van afhankelijkheid en commercialisering.

132. Het gebruik van digitale platforms en AI-systemen brengt ingrijpende veranderingen teweeg in de publieke en politieke communicatie. Instrumenten die de dialoog en participatie zouden kunnen bevorderen, worden vaak gebruikt om vertekende verhalen te construeren en de grenzen tussen waarheid en leugen te vervagen, waarbij feiten met meningen worden vermengd. Desinformatie is niet met AI begonnen, maar vindt er vandaag de dag een krachtige versterker in. De mogelijkheid om inhoud, beelden en video’s te manipuleren stelt mensen bloot aan bevooroordeelde of misleidende perspectieven. Dit probleem heeft zowel culturele als morele dimensies, aangezien de kwaliteit van de publieke communicatie rechtstreeks afhangt van maatschappelijk vertrouwen en dit op haar beurt weer vormgeeft. Tegelijkertijd komt waarheidsgetrouwe informatie niet voort uit gecentraliseerde of geautomatiseerde controle. In het publieke discours heeft de waarheid van feiten een rationele dimensie, aangezien deze verificatie, kruiscontrole van bronnen en verantwoorde argumentatie vereist. Bovendien is deze diep relationeel, opgebouwd door banden van vertrouwen en gedeelde praktijken, evenals een eerlijke uitwisseling met anderen en met de wereld. Alleen het gezamenlijke streven naar de waarheidsgetrouwheid van feiten, gezien als een gemeenschappelijk goed, kan een solide basis bieden voor rechtvaardige communicatie.

133. Degenen die beschikken over krachtige technologische en economische middelen, samen met aanzienlijk menselijk kapitaal om in te grijpen, bezitten aanzienlijke mogelijkheden om culturele verandering te beïnvloeden. Uiteindelijk kunnen zij een aanzienlijk aantal mensen beïnvloeden met betrekking tot de waarheid over de mensheid, de wereld, de zin van het bestaan, het gezin en zelfs God. Dit is pure macht los van de waarheid, die op subtiele of openlijke wijze oplegt wat zij wil dat anderen als waar aanvaarden. Aan de basis ligt een diepere en vaak niet-herkende "ziekte": het feit dat "de moderne mens ten onrechte ervan overtuigd is dat hij de enige schepper is van zichzelf, zijn leven en de samenleving. Dit is een veronderstelling die voortvloeit uit het feit dat hij egoïstisch in zichzelf gekeerd is." Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 34[[2254|34]] Bijgevolg geloven mensen dat ze de werkelijkheid kunnen construeren, en dat wat het beste bij hun beweringen past, overeenkomt met wat waar is. De heilige Johannes Paulus II dacht na over de gevolgen van deze "crisis van de waarheid", en ging zo ver te stellen dat "zodra het idee van een universele waarheid over het goede, die door het menselijk verstand kan worden gekend, verloren gaat, onvermijdelijk ook het begrip van het geweten verandert." Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Veritatis Splendor - Over kerkelijke moraalleer (6 augustus 1993) : 32[[83|32]] In een dergelijke context worden universeel geldende waarheden, die aan ons voorafgaan en die het geweten moet aanvaarden, niet langer erkend. Dit bracht paus Franciscus ertoe realistisch te vragen: "Wat is de wet zonder de overtuiging, voortkomend uit eeuwenoude reflectie en grote wijsheid, dat ieder mens heilig en onschendbaar is?" Waarop hij concludeerde: "Als de samenleving een toekomst wil hebben, moet zij de waarheid van onze menselijke waardigheid respecteren en zich aan die waarheid onderwerpen. Moord is niet verkeerd louter omdat het maatschappelijk onaanvaardbaar is en door de wet wordt bestraft, maar vanwege een diepere overtuiging. Dit is een ononderhandelbare waarheid die door het gebruik van de rede wordt bereikt en in het geweten wordt aanvaard. Een samenleving is nobel en fatsoenlijk, niet in de laatste plaats vanwege haar steun aan het streven naar waarheid en haar vasthoudendheid aan de meest fundamentele waarheden." Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 207[[7800|207]]

134. Het zoeken naar de waarheid is een essentieel element van de democratie, die zelf een middel is om bij te dragen aan het algemeen welzijn. Wanneer vragen over wat waar is hun aantrekkingskracht verliezen en er een pragmatisme de overhand krijgt dat genoegen neemt met wat nuttig of effectief lijkt, dan wordt het democratische leven verzwakt. De democratie bestaat immers niet alleen uit regels en procedures, maar bovenal uit een solide overeenstemming met de feiten en een oprechte toewijding aan het welzijn van individuen en de samenleving als geheel. Onverschilligheid ten opzichte van de waarheid leidt, langzaam maar zeker, tot een afglijden naar totalitarisme. Zoals de filosofe Hannah Arendt schreef, zijn de ideale onderdanen van dergelijke regimes niet zozeer degenen die ideologisch overtuigd zijn, maar veeleer "mensen voor wie het onderscheid tussen feit en fictie (d.w.z. de werkelijkheid van de ervaring) en het onderscheid tussen waar en onwaar (d.w.z. de normen van het denken) niet langer bestaat." H. Arendt, The Origins of...H. Arendt, The Origins of Totalitarianism, III , New York 1962, 474

135. In het licht hiervan is het belangrijk te bedenken dat communicatie "niet alleen de overdracht van informatie is, maar ook de schepping van een cultuur." 144144 De inhoud die in digitale omgevingen circuleert, bepaalt hoe mensen de wereld waarnemen en brengt beelden en verhalen in het collectieve bewustzijn die onze verlangens sturen en onze dagelijkse keuzes beïnvloeden. Dit is " geen parallelle of puur virtuele wereld," 145145 aangezien wat online ontstaat nu deel uitmaakt van het leven van mensen, vooral van de allerjongsten.

136. Om deze reden hebben degenen die digitale platforms en communicatiemiddelen beheersen een aanzienlijk vermogen om de collectieve verbeelding te beïnvloeden en een bepaalde visie op de werkelijkheid als wenselijk te presenteren. Een dergelijke macht moet voortdurend worden geleid door het streven naar waarheid en respect voor de menselijke waardigheid, zodat de cultuur die op het internet wordt bevorderd geen instrument wordt van buitensporige afleiding, homogenisering of overheersing, maar veeleer een omgeving waarin innerlijke vrijheid en kritisch denken tot wasdom kunnen komen.

137. Onze eerste taak is niet om technologische hulpmiddelen te demoniseren of te verafgoden, maar ze te gebruiken op basis van een fundamenteel principe, namelijk dat de waarheid een gemeenschappelijk goed is en niet het eigendom van degenen met macht of invloed. We moeten daarom een ecologie van communicatie bevorderen. Op het niveau van het overheidsbeleid houdt dit in dat er normen worden vastgesteld zodat de besluitvorming achter de selectie en ontwikkeling van inhoud transparanter wordt en persoonsgegevens beschermt. Wat de sociale en culturele aspecten betreft, vereist dit een versterking van intermediaire organisaties, serieuze journalistiek en fora voor debat, waar onderbouwde argumentatie en verificatie zwaarder wegen dan onmiddellijke reactie. Voor gezinnen en scholen is er een groeiende behoefte aan nieuw educatief bewustzijn en aan vorming met betrekking tot het juiste en kritische gebruik van digitale hulpmiddelen, AI en online commerciële en financiële platforms. Op universiteiten ligt de belangrijkste uitdaging in de integratie van kennis , waarbij zowel het vermogen om kennis te verbinden en te synthetiseren om complexiteit te doorgronden, als de vaardigheden die nodig zijn om feiten te verifiëren, worden ontwikkeld.

138. Ook christelijke gemeenschappen zijn geroepen zich in te zetten voor transparantie in de communicatie en voor het eerlijk achterhalen van feiten. Helaas is dit niet altijd het geval geweest. We zijn met schaamte getuige geweest van het aan het licht komen van pijnlijke waarheden, zelfs betreffende leden van de Kerk en kerkelijke realiteiten. Met name sommige journalisten hebben, gedreven door een passie voor de waarheid, een cruciale rol gespeeld bij het aan het licht brengen van onrechtvaardigheden en misbruik. Aan hen wil ik de woorden herhalen die paus Franciscus gebruikte toen hij tot journalisten sprak: "Ik dank u ook voor wat u ons vertelt over wat er misgaat in de Kerk, voor het feit dat u ons helpt dit niet onder het tapijt te vegen, en voor de stem die u hebt gegeven aan de slachtoffers van misbruik." 146146 Toch blijven waakzaamheid en transparantie in de eerste plaats een zware verantwoordelijkheid voor de Kerk zelf, en we mogen niet wachten tot anderen ons dwingen om ongemakkelijke waarheden over onszelf onder ogen te zien.

139. In een tijdperk waarin de waarheid vaak wordt verdraaid om bepaalde belangen en communicatiestrategieën te dienen, krijgt het onderwijs een doorslaggevende rol. Toch laten snelle technologische veranderingen zien hoe onvoorbereid we op onderwijsgebied zijn. De alomtegenwoordigheid van digitale media bevordert een cultuur van onmiddellijkheid en hyperstimulatie, die leidt tot vermoeidheid, verveling en apathie ten aanzien van de inspanning die nodig is om de waarheid te zoeken.

140. Onderwijs daarentegen een lange reis die geduld vereist, en heeft daarom tijd nodig voor ontwikkeling en voor de confrontatie met de werkelijkheid achter de schijn. Dit is een fundamentele kwestie, omdat elke technologie degenen die er gebruik van maken vormgeeft. Mensen opleiden in het gebruik van AI houdt dan ook in dat we hen leren te beslissen wanneer en voor welk doel het niet gebruikt zou moeten worden. De snelheid en het gemak waarmee antwoorden of samenvattingen kunnen worden verkregen, dreigen het verlangen om vragen te stellen te doven, een proces dat pas na verloop van tijd vruchten afwerpt. Zoals Plato schreef, worden de diepste en belangrijkste dingen pas na veel tijd en moeite geleerd, door in gesprek te gaan met anderen, samen als vuursteen op ideeën en ervaringen te ‘slaan’ totdat de vonk van begrip in ons wordt aangestoken. 147147 We moeten dus leren hoe we terughoudendheid kunnen betrachten bij het gebruik van AI en onze jongeren kunnen beschermen tegen de belofte van de perfecte machine, tegen die subtiele verleiding die het menselijk denken schijnbaar overbodig maakt, juist op het moment dat het het hardst nodig is.

141. De afgelopen jaren heeft de psychologische en psychiatrische literatuur met toenemende nadruk gedocumenteerd hoe vroege en onbegeleide blootstelling aan digitale apparaten en sociale media een negatieve invloed kan hebben op slaap, concentratievermogen, beheersing van emoties en relaties, vooral tijdens de meest kwetsbare levensfasen, soms met tragische gevolgen. Dit wordt nog verergerd door de gemakkelijke toegang tot gewelddadige of vernederende inhoud die de gevoelens kwetst, tot pornografisch en hyperseksualiseerd materiaal, tot boodschappen die het lichaam en emoties bagatelliseren, en tot voorstellen die risicovol gedrag normaliseert. Online fenomenen zoals grooming, chantage en de seksuele uitbuiting van minderjarigen zijn niet ongewoon en worden nog verraderlijker door het gebruik van nepprofielen, algoritmen die gevaarlijk contact vergemakkelijken en AI-tools die beelden en video’s kunnen manipuleren. Het bezit van een persoonlijk mobiel apparaat op te jonge leeftijd en het gebruik ervan zonder toezicht van volwassenen kan de kwetsbaarheid van jongeren vergroten, verslaving in de hand werken en hen blootstellen aan isolatie, pesten en cyberpesten, evenals aan druk om intieme beelden of gevoelige informatie te delen.

142. Het is voor ouders alleen moeilijk om weerstand te bieden aan de invloed van bedrijfsmodellen die aandacht en tijd te gelde maken. Daarom is het essentieel dat er een alliantie ontstaat tussen beleidsmakers, onderwijsinstellingen en gezinnen, die volwassenen concreet bij deze taak kan ondersteunen. Er is een vooruitziend overheidsbeleid nodig om weerstand te bieden aan de directe belangen van platforms, die in enkele handen zijn geconcentreerd, wanneer deze in strijd zijn met het welzijn van minderjarigen. In dit verband zijn maatregelen van wetgevers aangewezen om leeftijdsgrenzen vast te stellen, dienstverleners verantwoordelijk te houden in plaats van de volledige last van het toezicht op gezinnen af te wentelen, en om specifieke bescherming te bieden tegen alle vormen van online seksuele uitbuiting en geweld. Zo kunnen kinderen en adolescenten, die aan onze zorg zijn toevertrouwd, daadwerkelijk worden beschermd als een kostbare schat. 148148 Tegelijkertijd is het ook noodzakelijk om kinderen, adolescenten en jongeren te leren hoe ze manipulatie kunnen herkennen, hun waardigheid kunnen verdedigen en die van anderen kunnen respecteren in digitale omgevingen. 149149

143. De school is de plek waar nieuwe generaties kunnen leren de waarheid te zoeken en lief te hebben, na te denken over de zin van het leven en de waardigheid van elke persoon te erkennen. Om deze reden stellen veel ouders, die willen dat hun kinderen groeien in het vermogen om relaties aan te gaan, kritisch denkvermogen ontwikkelen en solide waarden omarmen, hoge verwachtingen aan scholen als waardevolle partners in de opvoeding van hun kinderen. Toch hebben ouders het primaire en onvervreemdbare recht om het soort onderwijs en vorming voor hun kinderen, op een manier die in overeenstemming is met hun morele, culturele en religieuze overtuigingen. Vandaag de dag staat de onderwijswereld voor een aantal dringende uitdagingen.

144. De eerste uitdaging is sociaal-politiek van aard. Zowel binnen afzonderlijke landen als tussen verschillende regio’s van de wereld bestaan er nog steeds aanzienlijke ongelijkheden wat betreft de toegang tot basisonderwijs en hoger onderwijs. In veel landen hebben regeringen nog niet de nodige middelen geïnvesteerd om kwalitatief hoogstaand onderwijs voor iedereen te garanderen, hetzij door het openbare schoolsysteem adequaat te ondersteunen, hetzij door particuliere instellingen te helpen die deze essentiële dienst verlenen. Wanneer een aanzienlijk deel van het onderwijs, op verschillende niveaus, aan particuliere instellingen wordt toevertrouwd, kan de toegang tot onderwijs te sterk afhankelijk worden van de financiële middelen van gezinnen, vooral bij gebrek aan adequate overheidssteun. Gezien dit risico is het niettemin belangrijk de bijdrage te erkennen en aan te moedigen van de vele particuliere katholieke onderwijsinstellingen die inclusieve toegang garanderen voor kinderen en jongeren van elke achtergrond, zelfs wanneer de economische omstandigheden van gezinnen dit anders niet zouden toestaan.

145. De tweede grote uitdaging is pedagogisch van aard. Veel onderwijssystemen hebben moeite om gelijke tred te houden met veranderingen en de integrale ontwikkeling van leerlingen te ondersteunen. Door de opmars van informatietechnologieën en AI raken leerplannen die voor een ander tijdperk zijn ontworpen snel achterhaald. Tegelijkertijd moeten de organisatie van scholen, fysieke ruimtes, beoordelingsmethoden en de rol van de leerkrachten zelf moeten worden herzien om een authentiek integraal onderwijs te bevorderen dat alle dimensies van de persoon aanspreekt. Het is noodzakelijk de voortdurende vorming van leerkrachten gedurende hun hele beroepsleven te ondersteunen, zodat zij positief met nieuwe technologieën kunnen omgaan en leerlingen helpen deze op verantwoorde wijze te gebruiken, kritisch en creatief, in plaats van passief aan hun invloed toe te geven.

146. De derde grote uitdaging is intellectueel van aard en betreft kennis. Zonder zorgvuldige aandacht kan een onderwijssysteem ontstaan waarin de liefde voor de waarheid ontbreekt, en waarin een onophoudelijke stroom van informatie de essentiële oefening van onderzoek, reflectie en onderscheidingsvermogen vervangt. Naarmate kennis steeds gefragmenteerder wordt, wordt het moeilijk om de werkelijkheid als geheel te vatten, diepgaande vragen over de betekenis te stellen of authentiek, kritisch en creatief denken te ontwikkelen. Veel opvoeders melden al tekenen van ontmenselijking, waarbij mensen weliswaar "veel dingen weten", maar moeite hebben om richting te vinden in hun leven, deels vanwege een onvermogen om informatie te verbinden met diepere kennis of een gevoel van zingeving te behouden. Er is een werkelijk gezonde houding nodig, die ruimte biedt voor stilte, diepgaande studie, lezen en oordeelkundige analyse, want zonder deze elementen kan de innerlijke vrijheid in het gedrang komen.

147. De sociale leer van de Kerk nodigt gezinnen, scholen, christelijke gemeenschappen en openbare instellingen uit om een hernieuwd onderwijsverbond te vormen. Dit krijgt vorm wanneer fundamentele principes worden vertaald in onderwijsdoelen, waaronder het bijbrengen van een gevoel voor matiging en grenzen; erkenning van de rechten van anderen en van toekomstige generaties om te genieten van de goederen die ons worden verstrekt of die door menselijke vindingrijkheid beschikbaar worden gemaakt; vrijheid en verantwoordelijkheid; en een gevoel van transcendentie en het algemeen welzijn. Scholen zijn niet geroepen om het tempo van de digitale wereld te volgen, maar om datgene te bieden wat de digitale sfeer op zichzelf niet kan bieden, namelijk een gedeelde tijd voor leren en het ontwikkelen van betrouwbare relaties.

148. Sinds het ontstaan van haar sociale leer, te beginnen met Rerum Novarum[651], heeft de Kerk de nadruk gelegd op de bescherming van werknemers en de noodzaak om alle vormen van uitbuiting te bestrijden. Maar bovenal heeft het leergezag in werk "de essentiële sleutel" Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Laborem Exercens - Op de negentigste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (14 september 1981) : 3[[712|3]] herkend om de gehele sociale kwestie te begrijpen, aangezien individuen door hun werk vele dimensies van hun bestaan ontwikkelen. In het licht hiervan kunnen we de grote intuïtie van de heilige Benedictus van Nursia begrijpen, die gebed en werk verenigde, waarmee hij aantoonde dat dagelijkse bezigheden deel uitmaken van het menselijke antwoord op Gods roeping. Geschapen naar het beeld van de Schepper, is ons eigen werk in zekere zin een voortzetting van het Zijne, want daarmee dragen we bij aan de vooruitgang van de samenleving en het algemeen welzijn, maken we goed gebruik van de vermogens die we hebben ontvangen, verbeteren en verfraaien we de wereld, onderhouden we onze gezinnen, gaan we samenwerkingsverbanden aan en leren we door te luisteren en te dialogeren samen iets op te bouwen wat niemand alleen zou kunnen bereiken.

149. Om deze redenen is werk niet louter een instrument; het drukt de waardigheid van ons leven uit en versterkt deze. Het is een vereiste van het mens-zijn, een normaal pad naar volwassenheid, ontwikkeling en persoonlijke ontplooiing. In dit opzicht kan financiële steun aan de armen soms noodzakelijk zijn in noodsituaties, maar deze mag niet het enige antwoord worden, aangezien het doel is om ieder mens in staat te stellen waardig te leven door zijn of haar eigen werk. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 128[[[5000|128]]]

150. Vandaag de dag verandert de samenloop van automatisering, robotica en AI in hoog tempo de structuur van het werk zelf. Er wordt gezegd dat dit voor iedereen grote verbeteringen zal brengen. In werkelijkheid zijn de "nieuwe manieren" van werken niet noodzakelijkerwijs beter, want "hoewel AI belooft de productiviteit te verhogen door alledaagse taken over te nemen, dwingt het werknemers vaak om zich aan te passen aan de snelheid en eisen van machines, in plaats van dat machines worden ontworpen om degenen die werken te ondersteunen. Als gevolg hiervan kunnen de huidige benaderingen van technologie, in tegenstelling tot de aangeprezen voordelen van AI, werknemers paradoxaal genoeg de-skillen, hen onderwerpen aan geautomatiseerd toezicht en hen veroordelen tot starre en repetitieve taken. De noodzaak om het tempo van de technologie bij te houden kan het gevoel van zeggenschap van werknemers uithollen en de innovatieve vaardigheden verstikken die van hen worden verwacht in hun werk." Dicasterie voor de Geloofsleer en Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs, Victor Manuel Kard. Fernández - Nota's - Antiqua et Nova - Nota over de relatie tussen artificiële intelligentie en menselijke intelligentie (1-35, 108-117) (28 januari 2025)[[9426|+0]] Juist om deze afglijding te voorkomen, is het noodzakelijk systemen te ontwerpen die de mens centraal stellen en niet uitsluitend prestaties.

151. De heilige Johannes Paulus II erkende dat werkloosheid een ernstig kwaad is. Wanneer het massale proporties aanneemt, wordt het zelfs een ware sociale ramp die in het bijzonder van de staat vraagt dat hij zijn verantwoordelijkheid neemt. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - Laborem Exercens - Op de negentigste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (14 september 1981) : 18[[[712|18]]] Vandaag, temidden van de "vierde industriële revolutie", is deze zorg nog urgenter, aangezien innovatie vaak uitsluitend wordt nagestreefd om kosten te verlagen en winsten te verhogen. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 109[[[5000|109]]] In sommige contexten bestaat er een gerechtvaardigde vrees voor een aanzienlijke en snelle inkrimping van het aantal beschikbare banen, wat een kettingreactie zou veroorzaken met ingrijpende gevolgen voor gezinnen, jongeren en lokale economieën. In veel sectoren is dit al waarneembaar in nieuwe vormen van arbeidsonzekerheid en ongelijkheid, gekenmerkt door buitensporige beloningen voor een zeer gespecialiseerde minderheid, terwijl de lonen voor een groot deel van de beroepsbevolking dalen.

152. Het is zeker wenselijk dat technologie de mens ontlast van zware, repetitieve of gevaarlijke taken en intelligente ondersteuning te bieden bij menselijke activiteiten. Toch moeten de bescherming van werkgelegenheid en de onvervangbare rol van het individu de algemene regel blijven. Het streven naar grotere winsten kan geen rechtvaardiging zijn voor keuzes die systematisch ten koste gaan van banen, want de mens is een doel, geen middel, en de economische orde moet ondergeschikt blijven aan de menselijke waardigheid en het algemeen welzijn.

153. Tegelijkertijd moeten we erkennen dat elke echte transitie discontinuïteiten met zich meebrengt, want deze is ongelijkmatig, gefragmenteerd en soms conflictueus. Bijgevolg bestaat er geen enkel model voor verandering of universele oplossing, aangezien er plaatsen en situaties zijn die verschillende reacties vereisen. Gezien de ongelijkheid die onze wereld kenmerkt, heeft de verspreiding van AI en computersystemen uiteenlopende gevolgen op verschillende plaatsen. Rijke samenlevingen automatiseren snel en chaotisch, waardoor de behoefte aan arbeidskrachten afneemt en ruimte ontstaat voor werkloosheid en institutionele wrijving. Grote delen van de wereld blijven daarentegen gevangen in hybride economieën, waar onderbetaalde menselijke arbeid en gedeeltelijke technologieën naast elkaar bestaan zonder dat er een echte transformatie plaatsvindt. Deze gebieden worden plaatsen van onzekere arbeid en broeinesten van instabiliteit en gedwongen migratie. Daarom moeten oplossingen worden gezocht op nationaal en lokaal niveau door de betrokkenheid van intermediaire gemeenschappen. We hebben adaptieve instrumenten nodig, waaronder goed gestructureerde modellen, lokale initiatieven, progressieve herverdeling en nieuwe rechten op toegang tot essentiële goederen. Zonder een abstracte harmonie na te streven, moeten we in deze tijd van transformatie concrete vormen van menselijk samenleven opbouwen.

154. Werk blijft een fundamenteel aspect van de menselijke ervaring, want het is niet alleen een middel tot levensonderhoud, maar ook een context voor expressie, relaties en het leveren van een bijdrage aan de gemeenschap. Daarom reiken de problemen in verband met werk verder dan het inkomen dat nodig is voor het voortbestaan van het gezin. Een samenleving die slechts aan een klein deel van de bevolking werk garandeert, ondanks een hoog niveau technische ontwikkeling, het risico te lopen velen bloot te stellen aan gedwongen inactiviteit, een gebrek aan verantwoordelijkheid en de afwezigheid van dagelijkse taken en prikkels, wat leidt tot menselijke en culturele verarming. Dit creëert een paradox van materiële vooruitgang en antropologische achteruitgang die de fundamenten van een rechtvaardige en stabiele sociale vrede ondermijnt. Om deze reden sociale leer dat de toegang tot werk voor iedereen een hoge prioriteit moet hebben in het overheidsbeleid en de economische processen, en als criterium moet dienen voor de beoordeling van de menselijke kwaliteit van elk ontwikkelingsmodel. Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 32[[2254|32]] Bovendien moeten we in die delen van de wereld waar werk de neiging vertoont af te nemen of radicaal te veranderen als gevolg van technologische en organisatorische processen die buiten de democratische controle vallen, de aard van werk en de verbinding ervan met burgerschap heroverwegen, en ervoor zorgen dat werkloosheid de maatschappelijke participatie niet in gevaar brengt.

155. In het licht deze overtuiging kunnen we de geschiedenis van de sociale leer van de Kerk na Rerum Novarum[651] beter waarderen. De initiatieven die uit die traditie voortkwamen, waaronder verenigingen, vakbonden, coöperaties en welzijnsorganisaties, hebben een beslissende bijdrage geleverd aan de verbetering van de arbeidswetgeving, de bescherming van de meest kwetsbaren en de bevordering van menswaardigere omstandigheden. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 268[[[769|268]]] Tegenwoordig volstaan deze instrumenten op zichzelf echter niet meer in het licht van de transformaties die worden aangedreven door kunstmatige intelligentie, de nieuwe organisatie van markten en de concurrentie die zelden oog heeft voor sociale duurzaamheid. Er zijn nieuwe samenwerkingsinspanningen nodig tussen politieke leiders, vakbonden, het bedrijfsleven en de wetenschappelijke gemeenschap om snel adequate gezamenlijke regelgeving en beschermingsmaatregelen te ontwikkelen, ook op internationaal niveau. vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 64[[[2254|64]]] Vakbonden, die de Kerk altijd heeft gesteund, worden opgeroepen open te staan voor nieuwe vormen van werkgelegenheid en de bijbehorende behoeften van werknemers, om hen te vertegenwoordigen en te verdedigen. Zonder moedige beslissingen dreigt in deze context dreigt er een toename van armoede en ongelijkheid, waardoor veel mensen gemarginaliseerd en in de steek gelaten zouden worden, omringd door de machines en geautomatiseerde systemen die hen hebben vervangen.

156. In deze tijd van transitie is het niet voldoende om alleen te reageren wanneer banen verdwijnen; we moeten de transformatie van tevoren begeleiden. Een haalbare weg is allereerst het vaststellen van sociale criteria voor innovatie. Hierbij moet elke invoering van automatisering en AI gepaard gaan met verifieerbare maatregelen ter bescherming van de werkgelegenheid, omscholing en participatie van werknemers. Op deze manier zal technologie erop gericht zijn menselijke tijd en capaciteiten vrij te maken, in plaats van uitsluiting te veroorzaken. Ten tweede hebben we proactief beleid nodig dat permanente bijscholing en loopbaanovergangen voor iedereen toegankelijk maakt, waarbij wordt gewaarborgd dat de kosten van aanpassing niet uitsluitend op individuen rusten. Ten slotte moet er een bedrijfsbrede toezegging komen om de kwaliteit en waardigheid van werk op te nemen in de succesindicatoren. Wanneer deze voorwaarden aanwezig zijn, kan innovatie dienen als bondgenoot van veiliger, creatiever en waardiger werk; zonder deze voorwaarden neigt innovatie ertoe een versneller van onrechtvaardigheid te worden.

157. De arbeidsmarkt is een van de gebieden waar de risico’s van nieuwe technologieën het duidelijkst naar voren komen. We moeten daarom niet vergeten dat economische vrijheid niet absoluut is; maar altijd moet worden afgewogen tegen het algemeen welzijn en de waardigheid van ieder mens. Ondernemerschap kan inderdaad een ware roeping zijn, die welvaart genereert en levens verbetert, in plaats van een variabele die uitsluitend afhankelijk is van winst. Dit is mogelijk wanneer het erkent dat het creëren van waardige, zinvolle banen een essentieel onderdeel is van zijn juiste dienst aan de samenleving. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 129[[[5000|129]]]

158. Met profetische geest waarschuwde paus Franciscus tegen een economische vrijheid die alleen in woorden wordt verkondigd, terwijl de feitelijke omstandigheden velen ervan te profiteren. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Laudato Si’ - Wees geprezen - Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (24 mei 2015) : 129[[[5000|129]]] Economische modellen die efficiëntie en individueel succes verheerlijken, beschouwen investeringen in kansarme mensen of in mensen met een trager ontwikkelingstraject vaak als nutteloos of ongemakkelijk, alsof hun toekomst uitsluitend afhangt van hun vermogen om gelijke tred te houden met de "winnaars". In werkelijkheid vereist een rechtvaardige samenleving een waakzame staat en maatschappelijke instellingen die in staat zijn de eenzijdige efficiëntiedenken te overwinnen en ervoor te zorgen dat middelen, creatieve oplossingen en regelgeving de meest kwetsbaren bevoordelen. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 108[[[7800|108]]] In plaats van te wachten tot de voordelen van de groei de armen ‘ooit’ zullen bereiken, moeten er beslissingen worden genomen om ervoor te zorgen dat groei vanaf het begin inclusief is. De ervaring van de afgelopen decennia leert dat bij economische en financiële crises altijd de armen de hoogste prijs betalen, terwijl de theorieën die automatische algemene welvaart beloven vaak illusoir blijken te zijn.

159. Het is belangrijk verder te kijken dan de huidige maatstaven voor ontwikkeling — die al meer dan tachtig jaar gekoppeld zijn aan het concept van het bruto binnenlands product (bbp) — aangezien deze maatstaven bijna systematisch aspecten negeren die essentieel zijn voor het algehele welzijn van mensen en het milieu. De ontwikkeling van parameters en maatstaven die het bbp aanvullen, is cruciaal voor het verbeteren van de databases die worden gebruikt voor het uitvoeren van analyses, politieke en economische besluitvorming en het vaststellen van regionale, nationale en internationale prioriteiten. De invoering van nieuwe parameters zal een uitgebreide en tijdige beoordeling mogelijk maken van de wijze waarop wetgevende en regelgevende beslissingen van invloed zijn op de waardigheid van werk, gedeelde welvaart, het terugdringen van ongelijkheid en milieubescherming. Dit zal ook gevolgen hebben voor het concept van ontwikkeling, onderwijsprocessen, denkwijzen en de publieke opinie, evenals voor vrede, die alleen authentiek is wanneer ze op rechtvaardigheid is gebaseerd.

160. De afgelopen jaren is de financiële sector in belang toegenomen en heeft deze aanzienlijke innovaties ondergaan, deels aangedreven door de introductie van cryptovaluta’s. De overwegingen en observaties in de leer van mijn voorgangers, met name in hun encyclieken, hebben benadrukt hoe de financiële sector, "wanneer deze functioneert zonder de noodzakelijke antropologische en morele grondslagen, niet alleen tot duidelijke misstanden en onrechtvaardigheid heeft geleid, maar ook heeft aangetoond in staat te zijn tot het veroorzaken van systemische en wereldwijde economische crises." Congregatie voor de Geloofsleer, Aartsbisschop Luis F. Ladaria, S.J. - Overwegingen - Oeconomicae et pecuniariae quaestiones (6 januari 2018) : 6[[6944|6]] Het is eveneens zo dat inkomsten uit kapitaal het risico lopen in de plaats te komen van inkomsten uit arbeid, die vaak wordt beperkt tot de marges van de primaire belangen van het economische systeem. Toch blijven spaargelden die worden omgezet in krediet voor de reële economie, en daarmee zowel banen als zelfstandig werk creëren, van cruciaal belang voor ontwikkeling en de investeringen die gepaard moeten gaan met de lopende transities. De sociale functie van krediet blijft onvervangbaar. Financiën omwille van zichzelf verschillen fundamenteel van financiën die gericht zijn op de ontwikkeling, het creëren en de evolutie van werk.

161. Dit perspectief moet deel gaan uitmaken van een bredere visie op de mondiale dynamiek . Hoewel de rijkdom van de wereld in absolute termen is toegenomen, is deze in toenemende mate geconcentreerd in steeds minder handen, waardoor de ongelijkheid zowel binnen als tussen landen toeneemt. "Er zijn enkelen die te veel hebben, en te velen die te weinig hebben, dat is de logica van vandaag." 162162 vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 22[[[2254|22]]] Wetenschappelijke en technologische vooruitgang, zelfs op medisch gebied, is voor de overgrote meerderheid van de mensen niet gemakkelijk toegankelijk, zoals op dramatische wijze is gebleken tijdens de recente pandemie. Terwijl sommige regio’s veel geld uitgeven aan overbodige ingrepen of dromen van individuele verbetering die slechts voor een selecte groep toegankelijk zijn, ontbreekt het in andere delen van de wereld aan de essentiële apparatuur die nodig is om miljoenen mensenlevens te redden. Denken dat nieuwe technologieën automatisch iedereen ten goede komen, is het negeren van de feiten. Tenzij bij veranderingen in de ontwerpfase prioriteit wordt gegeven aan het voorkomen van nieuwe en verdere ongelijkheden, zal technologische vooruitgang onvermijdelijk structurele ongelijkheden veroorzaken. Vandaag de dag vereist rechtvaardigheid toegang tot de voordelen van innovatie, waaronder zorg, kennis, hulpmiddelen en kansen.

Rechtvaardige wetten en herverdelingsmechanismen zijn zeker noodzakelijk om onevenwichtigheden te corrigeren, waaronder belastingstelsels die de lasten voor de zwaksten verlichten en meer vragen van degenen die over meer middelen beschikken. Maar het streven naar sociale rechtvaardigheid mag niet worden beschouwd als een afzonderlijk thema dat pas na het creëren van welvaart aan de orde komt, alsof de economie alleen maar waarde hoeft te creëren en de politiek pas daarna hoeft in te grijpen om die te verdelen. Integendeel, rechtvaardigheid heeft betrekking op alle fasen van de economische activiteit, van het verwerven van middelen tot de financiering, van de productie tot de consumptie, en elke keuze heeft morele gevolgen. vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 36[[[2254|36]]]

Meer dan ooit, in het tijdperk van AI en robotica, is het niet langer mogelijk om uitsluitend te vertrouwen op de "onzichtbare hand" van de markt. vgl: Paus Franciscus - Postsynodale Apostolische Exhortaties - De vreugde van het Evangelie - Over de verkondiging van het Evangelie in de wereld van vandaag - Naar aanleiding van de Bisschoppensynode 2012 over de nieuwe evangelisatie (24 november 2013) : 204[[[4984|204]]] De politiek heeft de taak om economieën en technologieën te richten op het algemeen welzijn, en waardig werk, sociale inclusie en een rechtvaardige verdeling van de voordelen van innovatie te bevorderen. Aangezien veel economische beslissingen de nationale grenzen overschrijden, is er ook behoefte aan internationale samenwerking die in staat is gemeenschappelijke strategieën te definiëren, met name ten gunste van de meest kwetsbare landen en mensen, om ontwikkeling te bevorderen en afhankelijkheid van sociale voorzieningen te overwinnen. De gedachte achter deze keuzes is die van de onmetelijke waardigheid van elke persoon, van het algemeen welzijn en van een wereld die werkelijk voor iedereen is bedoeld. De onderlinge afhankelijkheid tussen vrede en ontwikkeling, zoals de heilige Paulus VI in 1967 profetisch schreef, vgl: Paus Paulus VI - Encyclieken - Populorum Progressio - Over de ontwikkeling van de volken (26 maart 1967) : 87[[[266|87]]] zou vandaag de dag kunnen worden geactualiseerd: welvaart kan alleen bijdragen aan het opbouwen en versterken van vrede als deze wijdverbreid, inclusief en duurzaam is.

Concreet betekent het richten van de economie op waardigheid dat er ook in het tijdperk van AI bepaalde criteria voor daadkrachtig handelen moeten worden gehanteerd. Allereerst transparantie en verantwoordelijkheid: wanneer gegevens en algoritmen van invloed zijn op kredietverstrekking, personeelsselectie, toegang tot diensten of kansen be:invloeden, is het noodzakelijk dat beslissingen begrijpelijk en aanvechtbaar zijn en aan controle worden onderworpen, zodat de persoon niet tot een profiel wordt gereduceerd. Ten tweede: inclusie en toegang. De voordelen van innovatie moeten gepaard gaan met investeringen in vaardigheden, infrastructuur en essentiële diensten, zodat de technologie de kloof tussen arm en rijk niet vergroot. Ten slotte, maatregelen voor rechtvaardigheid te waarborgen: belastingheffing, sociale bescherming en industriebeleid moeten de onevenwichtigheden corrigeren die zijn ontstaan door de concentratie van rijkdom en macht. Deze criteria vormen geen rem op innovatie: in werkelijkheid maken ze innovatie leefbaar en menselijk.

165. Het gezin is een primair sociaal goed. Gebaseerd op de duurzame verbintenis tussen een man en een vrouw, vormt het de eerste omgeving waarin iedereen zijn of haar potentieel ontwikkelt, zich bewust wordt van zijn of haar waardigheid en de eerste vormen van waarheid en goedheid leert kennen, waarbij de gewoonten worden verinnerlijkt die hen voorbereiden op het leven in de samenleving. vgl: Paus Johannes Paulus II - Encyclieken - De honderdste verjaardag - Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de encycliek Rerum Novarum (1 mei 1991) : 39[[[3|39]]] Als eerste natuurlijke gemeenschap, begiftigd met fundamentele rechten, is het gezin de fundamentele en onvervangbare kern van elke gemeenschapsorganisatie. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 211[[[769|211]]] Wanneer politieke projecten en belangrijke economische beslissingen het gezin naar een marginale of ondergeschikte rol verbannen, wordt de authentieke groei van het gehele sociale weefsel in gevaar gebracht. vgl: Paus Johannes Paulus II - Brieven - Gratissimam sane - Brief aan de Gezinnen - Bij gelegenheid van het Internationaal Jaar van het Gezin (2 februari 1994) : 17[[[565|17]]]

166. Het gezin is echter een kwetsbaar sociaal goed dat direct wordt beïnvloed door de economische en technologische veranderingen die de aard van het werk hervormen. Het heeft daarom culturele, juridische en economische ondersteuning nodig. De verwoestende impact van werkloosheid en onzekerheid over werk op gezinsstructuren is algemeen bekend. Op korte termijn lijkt het misschien voordelig om de arbeidskosten te verlagen of de financiële , maar op de lange termijn ondermijnt dit de fundamenten van het samenleven. Terwijl technologische successen worden gevierd, wordt het sociale weefsel geleidelijk uitgehold, als door een stil virus.

167. Voor jongeren is onzekerheid over werk bijzonder verwoestend. Zoals de bisschoppen van de Verenigde Staten van Amerika hebben opgemerkt, is werk niet louter een bron van inkomsten, maar een cruciale omgeving waarin identiteit wordt gevormd, vriendschappen en relaties worden gesmeed, praktische verantwoordelijkheden worden aangeleerd en iemands roeping wordt onderscheiden. Cf. United States Conference...Cf. United States Conference of Catholic Bishops, Sons and Daughters of the Light: A Pastoral Plan for Ministry with Young Adults (12 November 1996), Washington D.C., 1996, I, 3. Wanneer de toegang tot werk wordt belemmerd door hoge werkloosheid, ontoereikende opleidingsstelsels of structurele barrières, wordt de weg naar menselijke en professionele ontplooiing voor veel jongeren . De noodzaak om in de loop van het leven meerdere keren van baan te veranderen, vereist dat er voortdurend bijscholing en omscholing wordt aangeboden, zodat nieuwe generaties competent en zelfstandig het hoofd kunnen bieden aan de risico’s van een economisch klimaat dat zowel veranderlijk als vaak onvoorspelbaar is. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 290[[[769|290]]]

168. Dit brengt een specifieke publieke verantwoordelijkheid met zich mee. De staat heeft de plicht om het bedrijfsleven te ondersteunen door gunstige voorwaarden voor werkgelegenheid te scheppen, werk te bevorderen waar dat ontbreekt en het te verdedigen in tijden van crisis, aangezien het een primair goed is voor gezinnen en voor de samenleving. vgl: Pauselijke Raad "Justitia et Pax" - Compendium - Compendium van de Sociale Leer van de Kerk (26 oktober 2004) : 214[[[769|214]]] Met name in een tijdperk van voortdurende technologische transformatie hebben we behoefte aan politieke creativiteit die "werk" bevordert en het gezin en de komende generaties centraal stelt; anders zal onze economische vooruitgang leiden tot nieuwe vormen van onzekerheid en uitsluiting.

169. Het ondersteunen van gezinnen en jongeren in deze overgang vereist keuzes die stabiliteit mogelijk maken. Zoals hierboven opgemerkt, moet het arbeidsbeleid de continuïteit en de kwaliteit van de werkgelegenheid bevorderen, onzekerheid als een normale levensomstandigheid tegengaan en realistische trajecten voor toetreding tot de arbeidsmarkt en voor professionele groei stimuleren. Ten tweede zijn maatregelen nodig om een gezonde manier van van leven, want zonder een goed evenwicht tussen werk, vrije tijd en rust worden gezinnen verzwakt en hebben jongeren moeite om een gevoel van verantwoordelijkheid te ontwikkelen. Bovendien is het essentieel om te investeren in toegankelijk onderwijs en bijscholing, zodat de professionele mobiliteit die de digitale economie vereist, niet uitmondt in een harde selectie tussen degenen die hun vaardigheden kunnen bijwerken en degenen die dat niet kunnen. Ten slotte moeten sociale banden worden ondersteund, met netwerken en educatieve gemeenschappen die levenskeuzes begeleiden en voorkomen dat onzekerheid leidt tot eenzaamheid of verslavingen. Indien goed doorgevoerd, kunnen deze technologische transformaties worden doorstaan zonder het vermogen om aan de toekomst te bouwen te ondermijnen, en dat is wat een samenleving welvarend maakt.

170. Na te hebben nagedacht over waarheid en onderwijs, werk en gezinnen, moeten we nu de impact van de digitale revolutie op de menselijke vrijheid in ogenschouw nemen, waarbij we zowel de risico’s voor de geestelijke gezondheid van individuen als bredere maatschappelijke uitdagingen moeten aanpakken. De subtielere vormen van verslaving die verband houden met de ‘digitale aandachtseconomie’ mogen niet worden onderschat, aangezien platforms en diensten vaak zijn ontworpen om de tijd en aandacht van gebruikers te vangen, waarbij ze misbruik maken van hun kwetsbaarheden en hun innerlijke vrijheid verzwakken. Wanneer bedrijfsmodellen gedijen op menselijke zwakheid, wordt de persoon behandeld als een middel in plaats van als een doel; degenen die dergelijke systemen ontwerpen of financieren dragen een morele verantwoordelijkheid die niet kan worden genegeerd. Er is een dringende behoefte aan het bevorderen van technologieën die de innerlijke vrijheid versterken door onderwijs in digitale soberheid en de bescherming van minderjarigen te stimuleren, en zo modellen tegen te gaan die kwetsbaarheid uitbuiten.

171. Een ander risico, minder zichtbaar maar niet minder ernstig, is dat van sociale controle die mogelijk wordt gemaakt door de massale verzameling van gegevens en het gebruik van algoritmische systemen. Wanneer elke handeling - bewegingen, aankopen, relaties en voorkeuren - een spoor achterlaat, ontstaat er een nieuwe vorm van macht, namelijk de macht om profielen op te stellen, gedrag te voorspellen en te beïnvloeden, vaak zonder dat individuen zich daar volledig bewust van zijn. Als dergelijke gegevens worden gebruikt om beslissingen te nemen die concrete kansen beïnvloeden — zoals toegang tot krediet, werk of essentiële diensten — bestaat het risico dat vrijheid wordt ondermijnd en de meest kwetsbaren worden gediscrimineerd. Bovendien wordt controle niet alleen uitgeoefend via expliciete verboden, maar ook via de architectuur van de zichtbaarheid: wat wordt versterkt of onzichtbaar gemaakt, wat wordt beloond of bestraft, bepaalt uiteindelijk meningen en keuzes, en bevordert conformiteit en zelfcensuur. Om deze reden is vrijheid in het digitale tijdperk niet louter een kwestie van innerlijkheid, maar ook een zaak van algemeen belang. Het vraagt om duidelijke regels, transparantie, de mogelijkheid tot beroep en evenredige beperkingen op het gebruik van indringende technologieën, zodat technologie ten dienste blijft staan van de mens en geen vorm van controle over het geweten wordt.

172. Aan de basis van deze problemen ligt een technocratische en posthumanistische mentaliteit die de neiging heeft de mens te beschouwen als een te manipuleren object of een te optimaliseren hulpbron, 172172 waarbij alle waarborgen tegen het ongebreidelde streven naar winst worden weggenomen. Wat de overhand heeft is efficiëntie, in plaats van respect voor vrijheid en menselijke waardigheid. Sommige posthumanistische stromingen gaan zelfs zo ver dat ze "mensen van tweede rang", ondergeschikt aan de belangen van elites die zichzelf als superieur beschouwen. Dit verontrustende vooruitzicht wordt des te ernstiger in combinatie met technologische hulpmiddelen die de mogelijkheden tot controle en selectie exponentieel vergroten. Zelfs bepaalde vormen van structurele schuldenlast, die hele volkeren in een staat van afhankelijkheid houden, weerspiegelen in nieuwe vormen dezelfde mentaliteit die ondergeschiktheidsverhoudingen tolereert die neigen naar slavernij.

173. Deze vertekende visie op de mens komt vandaag tot uiting in diverse vormen van dienstbaarheid die rechtstreeks verband houden met de digitale economie. Niets in de wereld van AI is immaterieel of magisch. Elk schijnbaar onmiddellijk en foutloos antwoord is het resultaat van een lange keten van bemiddeling, waarbij uitgebreide netwerken van natuurlijke hulpbronnen, energie-infrastructuur en bovenal mensen betrokken zijn. Een aanzienlijk deel van het functioneren van de digitale economie berust op het stille werk van miljoenen mensen die zich bezighouden met essentiële maar grotendeels onzichtbare activiteiten, zoals het labelen van data, het trainen van modellen en het modereren van content, waarbij vaak verontrustend materiaal betrokken is. In veel gevallen zijn deze werknemers jongeren, voornamelijk vrouwen, die onder zware omstandigheden werken voor een minimumloon. Naast deze onzichtbare arbeid is er het nog zwaardere werk van het winnen van de grondstoffen die nodig zijn voor de productie van de apparaten en microprocessors waarvan AI afhankelijk is. In sommige delen van de wereld werken kinderen en jongeren onder gevaarlijke omstandigheden aan het vermalen van de materialen waaruit zeldzame aardmetalen worden gewonnen. De lichamen van deze mensen zijn getekend, gewond en uitgeput, zodat de computerstroom ononderbroken kan doorgaan. Bovendien gebruiken criminele netwerken onlineplatforms, berichtensystemen, anonieme betaalmethoden en profileringstechnieken om slachtoffers van mensenhandel — vaak minderjarigen — te werven, te controleren en te vervoeren, waarbij mannen en vrouwen worden gereduceerd tot "data" die moeten worden gevolgd en "pakketjes" die verplaatst moeten worden binnen dezelfde digitale circuits die een groot deel van de wereldeconomie ondersteunen. Deze realiteit daagt het morele geweten van onze tijd diep uit. Het is niet genoeg om efficiëntie aan te voeren, noch om de voordelen van innovatie te vieren, als deze zijn gebouwd op een keten van uitbuiting die opzettelijk verborgen blijft. Als technologie emancipatie belooft, maar toch nieuwe vormen van wereldwijde onderwerping voortbrengt, staat zij in tegenspraak met het fundamentele principe van menselijke waardigheid.

174. De strijd tegen nieuwe vormen van slavernij is een beslissende test voor het ethisch onderscheidingsvermogen van AI en digitale transformatie. In het verlengde van de traditie die door Leo XIII werd ingezet, herhaalt de Kerk haar krachtige veroordeling van alle vormen van slavernij, mensenhandel en de commodificatie van personen. Zij benadrukt eveneens de dringende noodzaak van bezinning en actie die de onvervreemdbare waardigheid van elke mens en het algemeen welzijn centraal stellen als zowel de kern en het doel van de samenleving, als de leidende criteria voor elke persoonlijke, sociale en politieke keuze. Zonder deze ethische en humaniserende reflectie zou de groeiende macht van digitale systemen ons kunnen leiden naar nieuwe gruweldaden die niet minder schandelijk zijn dan die uit het verleden die we nu betreuren, terwijl we onszelf blijven presenteren als "geavanceerde" en "beschaafde" samenlevingen.

175. Mensenhandel moet worden erkend als een hedendaagse vorm van slavernij en een ernstige schending van de menselijke waardigheid. Het nalaten om krachtig op te treden, of het op enigerlei wijze tolereren van deze praktijken, betekent in zekere zin medeplichtig worden aan de zonden van vandaag, die vergelijkbaar zijn met die uit het verleden, toen slavernij werd verborgen en gerechtvaardigd. vgl: Internationale Theologische Commissie - Herinnering en verzoening: de Kerk en de schuld uit het verleden (7 maart 2000) - 5.3[[[3191|+0]]]

176. In de ontwikkeling van haar leer is de Kerk geleidelijk tot een dieper besef gekomen van de ernst van deze kwesties. Het is waar dat gebeurtenissen uit het verleden niet anachronistisch kunnen worden beoordeeld, alsof de morele criteria die in de loop van de tijd tot wasdom zijn gekomen, altijd al beschikbaar waren. Toch kunnen we evenmin ontkennen of bagatelliseren hoe lang het heeft geduurd voordat zowel de samenleving als de Kerk de plaag van de slavernij aan de kaak stelde. In de oudheid en de middeleeuwen hadden veel individuen en zelfs kerkelijke instellingen slaven. Al in de vroegmoderne periode greep de Apostolische Stoel van Rome, in reactie op verzoeken van vorsten, meerdere malen in om vormen van onderwerping, en in bepaalde gevallen de slavernij van "ongelovigen", te reguleren en te legitimeren. Zoals blijkt uit de...Zoals blijkt uit de pauselijke bullen Sicut Dudum (13 januari 1435) en Etsi Suscepti (9 januari 1442) van Eugenius IV, en uit de pauselijke bullen Dum Diversas (18 juni 1452) en Romanus Pontifex (8 januari 1455) van Nicolaas V. Politieke en soms zelfs economische belangen kregen voorrang boven de eisen van het evangelie. De noodzaak van evangelisatie werd vaak gecompromitteerd of op zijn minst verkeerd begrepen in het licht van de behoeften van wereldse machten, waardoor de problematische onverenigbaarheid van slavernij met het christelijk geweten werd gerelativeerd. vgl: Paus Nicolaas V - Bullen - Dum Diversas (18 juni 1452)[[[8871]]] vgl: Paus Nicolaas V - Bullen - Romanus Pontifex (8 januari 1455)[[[8872]]] Pas in de negentiende eeuw werd een formele, absolute en universele veroordeling van de slavernij duidelijk verwoord, met name onder paus Leo XIII. vgl: Paus Leo XIII - Brieven - In Plurimis - Over de afschaffing van de slavernij in Brazilië (5 mei 1888)[[[7592]]] Consider that, as late as...Consider that, as late as 1866, the Holy Office distinguished between the immoral and moral aspects of slavery, without fully condemning it: Instruction of the Holy Office on various doubts of Monsignor Massaia, Vicar Apostolic in the country of the Galla, April 1866, response to question no. 15. Deze ontwikkeling biedt een duidelijk voorbeeld van de groei in het begrip van de Kerk van de eeuwige waarheden van de Openbaring die zij bewaakt. Hoewel er in de praktijk niet altijd consistentie was - aangezien slavernij lange tijd werd getolereerd voordat deze ondubbelzinnig werd veroordeeld - is er door de geschiedenis heen een voortdurende bevestiging geweest van de waardigheid van ieder mens, geschapen naar het beeld van God, ook al duurde het achttien eeuwen voordat de volledige onverenigbaarheid daarvan met slavernij expliciet werd erkend. Dit vormt een wond in het christelijk geheugen , een wond waarvan we ons niet los kunnen zien. vgl: Paus Johannes Paulus II - Apostolische Brieven - Incarnationis mysterium - Bul ter afkondiging van het Grote Jubileumjaar 2000 (30 november 1998) : 11[[[1146|11]]] Het is onmogelijk geen diepe droefheid te voelen bij het overwegen van het immense lijden en de vernedering die zo velen hebben doorstaan, in schril contrast met hun onmetelijke waardigheid als personen die oneindig door de Heer worden bemind. Hiervoor vraag ik, in naam van de Kerk, oprecht om vergeving.

177. Daarom wordt de herinnering aan vroegere medeplichtigheid en blindheid tegenover het onrecht van de slavernij een oproep tot waakzaamheid. Wat we hebben geleerd, moet zich vertalen in onderscheidingsvermogen en verantwoordelijkheid in het heden. Als we willen voorkomen dat we in de toekomst opnieuw om vergeving moeten vragen omdat we de schat van de menselijke waardigheid niet hebben gerespecteerd - zoals ons geloof vereist -, is het aan ons vandaag om duidelijk en krachtig, mensenhandel in al zijn vormen aan de kaak te stellen en, samen met allen die zich voor deze zaak inzetten, concrete inspanningen op het gebied van preventie, bescherming, bevrijding en rehabilitatie te ondersteunen.

178. Zelfs vandaag de dag neemt het kolonialisme nieuwe vormen aan. Het domineert niet langer alleen lichamen, maar eigent zich gegevens toe, waardoor persoonlijke levens worden omgezet in exploiteerbare informatie. Hele regio’s, met name die welke worden gekenmerkt door structurele kwetsbaarheid en beperkte geopolitieke relevantie, worden momenteel onderworpen aan een nieuwe mentaliteit van uitbuiting: die van gezondheidsgegevens, epidemiologische profielen, genetische kaarten en demografische informatie. Deze zijn de nieuwe "zeldzame aardmetalen" van de macht geworden: vitale gegevens die, eenmaal verzameld en geanalyseerd, kunnen worden gebruikt om voorspellende modellen te trainen, investeringsstrategieën te sturen, te anticiperen op crises en, bovenal, te bepalen wie en wat ertoe doet. Degenen die de gezondheidsgegevens van hele volkeren beheersen — vaak verzameld onder het mom van hulp, onderzoek of innovatie — beschikken over structurele invloed op de toekomst, want zij kunnen behoeften en markten vormgeven. Zij kunnen ook, vóór anderen, beslissen aan wie geneesmiddelen, investeringen en bescherming worden toegewezen. Hier ligt een van de meest urgente morele uitdagingen van onze tijd: ervoor zorgen dat gedeelde kennis een waar gemeenschappelijk goed wordt in plaats van een instrument van overheersing. Dit vereist dat aan individuen niet alleen de gegevens worden teruggegeven die hen beschrijven, maar ook de mogelijkheid om te beslissen hoe deze worden gebruikt, door wie en ten behoeve van wie. Anders zal het digitale tijdperk niet postkoloniaal zijn, maar koloniaal in een andere vorm.

179. Nieuwe vormen van slavernij worden aangewakkerd door economische ketens en digitale infrastructuren. Daarom is actie op verschillende fronten nodig. Ten eerste moeten de toeleveringsketens die ten grondslag liggen aan de technologische industrie en de digitale economie transparanter worden, zodat er geen concurrentievoordeel wordt opgebouwd op basis van verborgen uitbuiting. Ten tweede moeten bedrijven en investeerders duidelijke criteria hanteren voor preventieve ethische toetsing (due diligence), waarbij de bescherming van werknemers, de bestrijding van dwangarbeid en de beoordeling van de sociale impact van datagestuurde bedrijfsmodellen tot hun prioriteiten behoren. Bovendien moeten digitale platforms op verantwoorde wijze samenwerken met autoriteiten en het maatschappelijk middenveld om te voorkomen dat communicatie-, betalings- en profileringstools kanalen worden voor de werving en controle van slachtoffers. Wanneer dergelijke inspanningen samenkomen, kan de digitale omgeving worden getransformeerd van een ruimte van uitbuiting naar een ruimte van bescherming, preventie en bevordering van de menselijke waardigheid.

180. De verschillende zojuist besproken gebieden - het zoeken naar de waarheid in het openbare leven, onderwijs in de digitale omgeving, de transformatie van werk, de kwetsbaarheid van gezinnen en nieuwe vormen van slavernij - zijn geen op zichzelf staande verschijnselen. Ze weerspiegelen veeleer een gemeenschappelijk onderliggend probleem, namelijk dat als technologie het ultieme criterium wordt, de mens het risico loopt te worden gereduceerd tot data, een radertje in een machine of een handelswaar. Als technologie echter met een wijs perspectief wordt geïntegreerd, kan ze een instrument worden van groei, rechtvaardigheid en broederschap.

181. Vanuit dit perspectief roept de sociale leer van de Kerk op tot een gedeelde verantwoordelijkheid. Zij vraagt dat deze processen met vooruitziendheid worden begeleid: door instellingen die in staat zijn te reguleren zonder te verstikken, en te beschermen zonder de leiding over te nemen; door bedrijven die werk en waardigheid als maatstaven voor succes erkennen; door intermediaire organisaties en onderwijsgemeenschappen die vertrouwen en relaties herstellen; en door burgers die verantwoordelijkheid, gematigdheid, onderscheidingsvermogen en een gevoel voor waarheid koesteren. Alleen op deze manier kan innovatie daadwerkelijk ten dienste staan van de integrale menselijke ontwikkeling, in plaats van een bron van uitsluiting en overheersing te worden. En alleen op deze manier kan de belofte van vooruitgang als authentiek worden erkend, omdat deze wordt afgemeten aan de onschendbare waardigheid van elke man en vrouw.

Nu we hebben bekeken hoe AI bepaalde aspecten van het leven en de samenleving ingrijpend verandert, met ernstige gevolgen voor de menselijke waardigheid, is het noodzakelijk onze blik te richten op een nog dramatischer gebied: oorlog. Hier gaat het niet alleen om de efficiëntie van nieuwe instrumenten, maar ook om het risico dat de techniek, los van ethiek en verantwoordelijkheid, de beslissing over leven en dood sneller en onpersoonlijker maakt, en het gebruik van geweld als een onmiddellijke en haalbare optie presenteert. In een wereld die steeds meer onderling afhankelijk is, is vrede niet zomaar een onderwerp onder vele andere, maar een voorwaarde voor het universele algemeen welzijn en een lakmoesproef voor de morele volwassenheid van volkeren, met name van degenen die geroepen zijn om regeringsverantwoordelijkheid te dragen.

183. De digitale revolutie verandert de aard van conflicten. Naast conventionele oorlogsvoering zijn er hybride vormen zoals cyberaanvallen, manipulatie van informatie, beïnvloedingscampagnes en de automatisering van strategische beslissingen. AI fungeert als een versnellende factor in deze processen, met name in een context waarin veel technologieën intrinsiek ambivalent zijn. Bijgevolg kan wat voor verdediging is gecreëerd snel worden hergebruikt voor aanval, en vervaagt de dunne grens tussen bescherming en agressie. Hoewel AI de verdediging en bescherming van burgers kan verbeteren, kan het ook de drempel voor het gebruik van geweld verlagen, mensen van verantwoordelijkheid vrijwaren en een cultuur bevorderen waarin de vijand wordt gereduceerd tot een statistiek en het slachtoffer tot ‘collateral damage’. Geconfronteerd met deze veranderingen moeten we de principes van de sociale leer in herinnering brengen - de waardigheid van de persoon, het algemeen welzijn, de universele bestemming van goederen, subsidiariteit, solidariteit en rechtvaardigheid - want dit zijn criteria om te beoordelen of technologieën de mensheid werkelijk dienen of haar onderwerpen. We moeten deze principes daarom beschouwen als richtlijnen voor onze besluitvorming.

184. In dit hoofdstuk zal ik twee tegengestelde benaderingen vergelijken, die ik in de inleiding al aan de hand van Bijbelse beeldspraak heb geschetst. Enerzijds is er de verleiding om de Toren van Babel te bouwen, steunend op macht en trots. Anderzijds is geduld vereist om Jeruzalem ‘stukje bij beetje’ weer op te bouwen, zoals in de tijd van Nehemia, door de mensheid en het algemeen welzijn te beschermen.

Als we naar de mondiale dynamiek kijken, zien we steeds duidelijker de opmars van een machtscultuur, gekenmerkt door polarisatie en geweld. Het moderne Babel is niet alleen het geglobaliseerde technocratische paradigma, maar ook de strijd op afstand tussen tegengestelde imperialismen, tussen mogendheden die hun leidende positie willen behouden en mogendheden die ernaar streven deze te veroveren, met een veelheid aan lokale conflicten. Het is bovendien de wedloop om steeds krachtigere technologieën te ontwikkelen, of om de controle daarover te verwerven, volgens een ontmenselijkende dynamiek die geen grenzen lijkt te kennen. En toch zien we, naast deze afglijding, een groot deel van de mensheid dat probeert menselijk te blijven en zich inzet om de stad van samenleven en vrede op te bouwen. Daarvan zijn wij allen vaak onbewuste bouwers en onverenigde architecten, in staat tot genereuze gebaren maar verstoken van een totaalvisie: het is een langzamere, minder zichtbare en minder opvallende opbouw, die wacht om beter begrepen en beter gecoördineerd te worden, om zo het bewuste en gestructureerde streven van elke gemeenschap te worden, van het gezin tot de regeringen van de staten en hun onderlinge betrekkingen. Het is deze horizon van inzet, deze bouwplaats van hoop, die wij de naam „beschaving van de liefde“ geven.

186. Toen de heilige Paulus VI de uitdrukking "de beschaving van de liefde" bedacht, 177177 bevond de wereld zich midden in de Koude Oorlog, een wapenwedloop en ernstige economische instabiliteit. In die context stelde de Kerk een alternatief voor op de ideologische tegenstelling tussen systemen, en streefde zij naar een sociale orde waarin rechtvaardigheid en naastenliefde met elkaar verweven zijn en liefde het leidende principe wordt van het economische, politieke en culturele leven. Vandaag moeten we deze visie vastberaden herwinnen, want de beschaving van de liefde is geen naïeve utopie, maar een veeleisend project, dat erin bestaat naastenliefde om te zetten in structuren van rechtvaardigheid, broederschap een institutionele vorm te geven en anderen - of het nu individuen of volkeren zijn - te beschouwen als bondgenoten die nodig zijn voor de opbouw van het algemeen welzijn. Zoals de encycliek Fratelli tutti[7800]ons in herinnering bracht, is alleen deze sociale liefde in staat om een cultuur en een norm te worden, en daardoor een stabiele internationale orde tot stand te brengen, waarbij louter gewapend naast elkaar bestaan wordt omgevormd tot een gemeenschap met een gedeelde toekomst. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 183[[[7800|183]]]

187. Dit inzicht blijkt nog fundamenteler in de huidige context van digitale transformatie. Digitale netwerken, de geglobaliseerde economie en de ontwikkeling van AI creëren steeds hechtere banden, die — in realtime — beslissingen die op de ene plaats worden genomen, koppelen aan de effecten die ze elders teweegbrengen. In die zin blijven de woorden van het Tweede Vaticaans Concilie over de groeiende onderlinge afhankelijkheid tussen volkeren actueel, want het algemeen welzijn krijgt een steeds universelere dimensie, met rechten en plichten die de hele menselijke familie aangaan. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - De vreugde en de hoop - Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd (7 december 1965) : 26[[[575|26]]] Het project voor een beschaving van de liefde moet daarom de taak op zich nemen om deze opgelegde onderlinge afhankelijkheid om te zetten in een gewilde en gekozen solidariteit. Dit is het leidende principe voor technologische processen: het is niet voldoende dat kunstmatige intelligentie ons efficiënter of meer verbonden maakt; zij moet ook dienen om een universele menselijke familie op te bouwen, met gedeelde rechten en plichten, waar digitale nabijheid een echte kans wordt voor ontmoeting en wederzijdse zorg.

188. In onze tijd raakt een cultuur van de macht ingeburgerd, waarin de beschikbaarheid van middelen en het vermogen om te domineren de agenda en de criteria voor besluitvorming dicteren. Op deze manier wordt het algemeen welzijn van de mensheid naar de achtergrond verdrongen en wordt de concrete tragedie van volkeren in oorlog gereduceerd tot een secundaire overweging ten opzichte van strategische belangen. Deze machtscultuur dringt door in de samenleving, verandert relaties en gedragingen, en groeit door oorlog te normaliseren, te streven naar steeds grotere militaire macht, misbruik te maken van de crisis van het multilateralisme en een vals realisme aan te wakkeren dat volhoudt dat er geen alternatief is.

In 1965 klonken de woorden van de heilige Paulus VI krachtig door in de Algemene Vergadering van de VN: "Nooit meer oorlog, nooit meer oorlog!" Paus Paulus VI - Toespraken - Tot de 20ste Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (4 oktober 1965) : 5[[277|5]] We moeten erkennen dat, ondanks de verlangens en verklaringen voor vrede , de afgelopen zestig jaar gekenmerkt zijn door conflicten van verbazingwekkende wreedheid, die vaak op grote schaal de burgerbevolking troffen en leidden tot de dood van onschuldige slachtoffers, massale ontheemding, sociale destabilisatie en langdurige wonden. Niettemin heerste in het publieke debat de wijdverbreide overtuiging dat oorlog een laatste redmiddel moest blijven, onderworpen aan strikte ethische en juridische grenzen, en altijd gericht op een politieke visie op vrede. In navolging van de ontwikkelingen in de periode direct na de Eerste Wereldoorlog vond er na de Tweede Wereldoorlog een keerpunt plaats: vrede werd het middelpunt van de internationale orde, zoals met name blijkt uit het Handvest van de Verenigde Naties, met de bedoeling om " toekomstige generaties te behoeden voor de verschrikkingen van oorlog." - Verenigde Naties - Handvest van de Verenigde Naties (10 januari 1946) - Preambule[[1493|+0]] Evenzo beperkten veel nationale grondwetten het gebruik van geweld tot extreme en strikt afgebakende omstandigheden. Zelfs tijdens de Koude Oorlog, ondanks het bestaan van ernstige conflicten, bleef het besef bestaan dat een nieuwe wereldoorlog koste wat kost moest worden vermeden.

Vandaag de dag zijn we echter getuige van een ware paradigmaverschuiving in het publieke debat en in de beslissingen over herbewapening, waarbij oorlog op verontrustende wijze weer wordt geaccepteerd als instrument van de internationale politiek, terwijl juist die ethische criteria worden uitgehold die het gebruik ervan voorheen beperkten. Regionale conflicten die zich in de tijd voortslepen, escalaties van spanningen en wederzijdse dreigementen worden bijna gewoon, en vormen van conflict omwille van territoriale uitbreiding die men als overwonnen beschouwde, duiken opnieuw op. De publieke opinie wordt geleidelijk gestuurd en gewend gemaakt aan polariserende mediaberichten, vaak versterkt door algoritmen die confrontatie en tegenstelling benadrukken.

We zien ook een zorgwekkend verlies aan historisch besef. Het verdwijnen van de directe getuigenissen van de Shoah en de twee wereldoorlogen maakt het gemakkelijker om het verleden selectief of vertekend te herschrijven, in een klimaat waarin nepnieuws en manipulatie van verhalen de geleerde lessen vertroebelen. Zonder een levendige herinnering aan de gruwelen van de oorlog bestaat het risico dat politieke beslissingen worden genomen op basis van machtsberekeningen, zonder oog voor de gevolgen op de lange termijn.

Daarbij komt nog een nieuw en doorslaggevend element: de media- en digitale dimensie. Communicatienetwerken, gefragmenteerde informatieomgevingen en algoritmen die conflicten belonen, kunnen polarisatie en wrok versterken, propaganda aanwakkeren en gezamenlijk onderscheidingsvermogen bemoeilijken. Zo wordt oorlog niet alleen gevoerd, maar ook cultureel geconditioneerd door simplistische verhalen, een vriend-of-vijand-mentaliteit, desinformatie en angst. Wanneer het historisch geheugen vervaagt en de ethische criteria die burgers en de meest kwetsbaren beschermen, verzwakken, wordt het gemakkelijker om geweld voor te stellen als noodzakelijk, onvermijdelijk of zelfs ‘zuiver’. In dit klimaat glijdt de mensheid af naar de gewelddadige cultuur van de macht, waar vrede niet langer wordt gezien als een taak die moet worden opgenomen, maar als een precaire pauze tussen conflicten. Vandaag is het belangrijker dan ooit om te benadrukken dat de theorie van de ‘rechtvaardige oorlog’, die maar al te vaak wordt ingeroepen om elke oorlog te rechtvaardigen, achterhaald is, zonder afbreuk te doen aan het recht op zelfverdediging in de striktste zin van het woord. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 258 - 'In feite zijn in de afgelopen decennia alle oorlogen naar verluidt ‘gerechtvaardigd. De Catechismus van de Katholieke Kerk spreekt over de mogelijkheid van wettige zelfverdediging door de militaire macht, wat inhoudt dat strenge voorwaarden van morele toelaatbaarheid moeten zijn vervuld. Toch is het gemakkelijk om in een te ruime interpretatie van dat potentiële recht te vervallen. Op die manier zouden sommigen ook ten onrechte zelfs ‘preventieve’ aanvallen of oorlogshandelingen rechtvaardigen, die nauwelijks kunnen voorkomen dat het aangerichte kwaad en wanorde groter zijn dan het kwaad dat moet worden geëlimineerd.'[[[7800|258]]] De mensheid beschikt over veel effectievere en geschiktere middelen om het menselijk leven te bevorderen en conflicten op te lossen, zoals dialoog, diplomatie en vergeving. Het gebruik van geweld, dwang en wapens weerspiegelt een relationele armoede die altijd rampzalige gevolgen heeft voor de burgerbevolking.

193. De groei van het militair-industriële complex is een bepalend kenmerk van het huidige politieke landschap geworden en is uitgegroeid tot een sleutelsector in de economie van diverse landen. De nauwe band tussen economische belangen, het militaire apparaat en politieke beslissingen leidt tot een "gewapende natie", waarin oorlog een natuurlijk verlengstuk van de politiek lijkt te zijn en de wapenmarkt een autonome drijvende kracht achter militaire beslissingen wordt. Evenmin kunnen we de enorme economische belangen achter oorlog negeren. De wapenindustrie en landen die wapens leveren, profiteren van een markt die juist gedijt op conflicten. In die zin zijn er ook financiële belangen die bijdragen aan het aanwakkeren van spanningen in verschillende regio’s van de wereld.

194. Militaire arsenalen krijgen hernieuwde aandacht. In het verleden had het besef van de dreiging die uitgaat van wapens die de hele mensheid kunnen vernietigen, de weg vrijgemaakt voor détente en ontwapeningsonderhandelingen. Helaas is deze benadering achterwege gebleven, en de ontwikkeling van nucleaire arsenalen - inclusief het vooruitzicht op het "tactische" gebruik ervan - maakt het gebruik van dergelijke wapens minder onwaarschijnlijk. In deze context is het Verdrag inzake het verbod op kernwapens, dat in 2021 met de steun van meer dan zeventig landen in werking is getreden, een belangrijke stap. het dreigt grotendeels symbolisch te blijven, aangezien de grote kernmachten er niet mee hebben ingestemd. Dit heeft geleid tot de wijdverbreide maar onjuiste overtuiging dat nucleaire afschrikking een onmisbare voorwaarde is voor veiligheid. Dit heeft ook bijgedragen aan een nieuwe wapenwedloop, die moeilijk te beheersen is en gepaard gaat met de geleidelijke ontmanteling van overeenkomsten inzake nucleaire ontwapening, evenals de ontwikkeling van "geminiaturiseerde" wapens, waardoor het gebruik ervan een haalbaardere optie lijkt.

195. Dezelfde logica geldt voor conventionele oorlogsvoering. Militair geweld, zwakke diplomatieke initiatieven en de complexiteit van de belangen die op het spel staan, dragen bij aan conflicten die de neiging hebben te slepen, met extreem hoge menselijke en ecologische kosten. Het is veel gemakkelijker om een oorlog te beginnen dan om deze te stoppen, en toch blijft de discussie over conflictpreventie tragisch genoeg marginaal.

196. De situatie wordt verder gedestabiliseerd door de aanwezigheid van nieuwe gewapende actoren, zoals jihadistische groeperingen, particuliere milities en criminele netwerken, die het einde markeren van het staatsmonopolie op het gebruik van geweld. Vaak verweven deze groeperingen vage ideologische motieven met concrete economische belangen, waardoor oorlog verandert in een "levenswijze" voor hele generaties jongeren en kinderen. Hier is het doel niet langer een definitieve overwinning, maar het in stand houden van het conflict als bron van macht en inkomsten.

197. Het bovengenoemde scenario hangt samen met de voortdurende ontwikkeling van wapensystemen, met name die waarbij AI betrokken is. De Heilige Stoel heeft onlangs opgemerkt dat het toenemende gemak waarmee autonome wapensystemen kunnen worden ingezet, oorlog "haalbaarder" maakt en minder onderhevig aan menselijke controle. Dit is in strijd met het beginsel dat gewapend geweld alleen als laatste redmiddel mag worden gebruikt in gevallen van legitieme zelfverdediging. vgl: Dicasterie voor de Geloofsleer en Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs, Victor Manuel Kard. Fernández - Nota's - Antiqua et Nova - Nota over de relatie tussen artificiële intelligentie en menselijke intelligentie (1-35, 108-117) (28 januari 2025)[[[9426|+0]]] Om deze reden moeten de ontwikkeling en het gebruik van AI in oorlogsvoering onderworpen zijn aan de strengste ethische beperkingen, om de eerbiediging van de menselijke waardigheid en de heiligheid van het leven te waarborgen en om een wapenwedloop bij de ontwikkeling van dergelijke wapens. vgl: Dicasterie voor de Geloofsleer en Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs, Victor Manuel Kard. Fernández - Nota's - Antiqua et Nova - Nota over de relatie tussen artificiële intelligentie en menselijke intelligentie (1-35, 108-117) (28 januari 2025)[[[9426|+0]]]

198. Soms wordt er gesproken over " kunstmatige morele actoren", alsof machines in staat zouden zijn om met grotere consistentie dan een mens onderscheid te maken tussen goed en kwaad. Morele oordelen kunnen echter niet tot berekeningen worden herleid, aangezien ze geweten, persoonlijke verantwoordelijkheid en de erkenning van de ander als persoon omvatten. Daarom is het niet toegestaan om dodelijke of anderszins onomkeerbare beslissingen aan kunstmatige systemen toe te vertrouwen. Geen enkel algoritme kan oorlog moreel aanvaardbaar maken. AI neemt de intrinsieke onmenselijkheid van conflicten niet weg; sterker nog, het kan conflicten alleen maar sneller tot stand brengen en onpersoonlijker maken, waardoor de drempel voor het gebruik van geweld wordt verlaagd, verdediging verandert in het voorspellen van dreigingen en slachtoffers zo tot data worden gereduceerd. Op deze manier zal het ons wennen aan het idee dat geweld onvermijdelijk is en alleen maar geoptimaliseerd hoeft te worden. Dit doet niets af aan het belang om, voor zover mogelijk, waarden en gezond oordeelsvermogen in te bouwen in de kunstmatige systemen die we bouwen, zodat ze kunnen bijdragen aan een moreel ecosysteem waarin mensen beter in staat zijn om naar hun eigen geweten te luisteren, en AI-modellen in staat te stellen passende grenzen te stellen.

199. Het volstaat niet om een algemeen soort ethiek aan te roepen. Er moeten concrete criteria voor onderscheidingsvermogen worden vastgesteld. Het eerste criterium betreft persoonlijke verantwoordelijkheid. Wanneer een besluit om aan te vallen geautomatiseerd of ondoorzichtig wordt, neemt het risico toe dat verantwoordelijkheid wordt afgeschoven. Om deze reden moet de verantwoordelijkheidsketen identificeerbaar en verifieerbaar zijn; degenen die technologie ontwerpen, trainen, autoriseren en inzetten, moeten verantwoordelijk worden gehouden voor hun beslissingen. Het tweede criterium heeft betrekking op het morele tijdsbestek voor het vellen van oordelen. Hoewel AI de besluitvormingsprocessen doorgaans versnelt, mogen snelheid en efficiëntie nooit de belangrijkste drijfveer zijn voor de onomkeerbare beslissingen die in oorlogssituaties worden genomen. Het derde criterium is de identificatie en bescherming van burgers. Elke technologie die aanvallen mogelijk maakt zonder het gezicht van mensen te zien, verlaagt de morele drempel van het conflict. Bij het selecteren van doelen en het gebruik van geweld mag geen verwarring bestaan tussen strijders en niet-strijders, noch mag de impact op weerloze bevolkingsgroepen worden genegeerd.

200. Deze criteria leiden tot bepaalde niet-onderhandelbare vereisten. Ten eerste moeten alle systemen die in een oorlogssituatie worden gebruikt, de mogelijkheid garanderen om besluitvormingsprocessen te traceren en te reconstrueren, zodat verantwoordelijkheid en schuld niet worden afgeschoven op "de machine". Ten tweede kan het besluit om dodelijk geweld te gebruiken niet worden gedelegeerd aan ondoorzichtige of geautomatiseerde processen, maar moet onder effectieve, zelfbewuste en verantwoordelijke menselijke controle blijven. Ten slotte is het absoluut noodzakelijk om een gezamenlijk kader vast te stellen — ook op internationaal niveau — om de technologische wapenwedloop te beteugelen en te zorgen voor robuuste bescherming van burgers en de infrastructuur die nodig is voor hun overleving.

201. De machtscultuur vloeit ook voort uit de crisis van het multilaterale systeem. De instellingen die zijn opgericht om het concept van een gemeenschappelijke toekomst voor alle volkeren en een mondiaal algemeen welzijn te waarborgen, lijken te zijn verzwakt. Dit is niet alleen te wijten aan structurele beperkingen, maar ook aan een veelvuldig gebrek aan gezamenlijke wil om ze te ondersteunen en te hervormen, of om hun morele autoriteit te erkennen. In plaats van vooruitgang te boeken, gaan we achteruit ten opzichte van het belangrijke keerpunt van de twintigste eeuw. Na 1989 werd de ineenstorting van de communistische regimes in Europa gevolgd door een overwegend economische globalisering, die een adequaat politiek kader ontbeerde dat in staat was dialoog en vrede in stand te houden. Er werd een bijna blind vertrouwen gesteld in het vermogen van de markten om welvaart, democratie en stabiliteit te genereren. In werkelijkheid heeft de globalisering, in plaats van automatisch eenheid en vrede te genereren, fundamentele , op identiteit gebaseerde en nationalistische reacties uitgelokt. Het resultaat staat ver af van echt multilateralisme; in plaats daarvan is er een chaotisch en door conflicten geteisterd multipolarisme ontstaan waarin wantrouwen de boventoon voert.

202. Wat ook weer de kop opsteekt, is de verleiding om een collectieve identiteit te smeden in oppositie tegen een vijand, aangewakkerd door verhalen waarin elke partij zichzelf afschildert als een slachtoffer dat recht heeft op vergelding. De reductie van complexe kwesties tot simpl categorieën — "ik eerst", "vriend of vijand", "wij of zij" — maakt beslissingen mogelijk die vaak onverantwoord zijn en het wederzijds vertrouwen tussen naties ondermijnen. De kracht van het internationaal recht wordt zo vervangen door de stelling dat "macht recht is". Bijgevolg worden tribunalen die bevoegd zijn voor het beslechten van geschillen tussen staten of het behandelen van oorlogsmisdaden vaak verzwakt of omzeild, met verwoestende gevolgen voor de politieke cultuur en de sociale cohesie. 185185

203. In deze context is vredesopbouw naar de achtergrond verdrongen. Ontwikkelingssamenwerking, ontwapening, conflictpreventie en het opbouwen van wederzijds vertrouwen worden verwaarloosd in naam van de machtspolitiek. Ook de verworvenheden van het humanitair recht worden in het gedrang gebracht. Het evenredigheidsbeginsel bij het reageren op agressie, de bescherming van de toegang tot water, voedsel en essentiële goederen, en het respect voor het leven van burgers, met name kinderen, worden immers beschouwd als naïeve overblijfselen uit het verleden.

204. We leven in een tijd van grote spirituele en culturele blindheid. Een vals pragmatisme spoort ons aan de wortels van onze geschiedenis af te snijden, alsof het mogelijk zou zijn een soort "nieuwe schepping" in te luiden die losstaat van het verleden. Zelfs degenen die belangrijke morele principes aanhalen, kunnen in dit historisch nihilisme vervallen, in de verkeerde veronderstelling dat de gruweldaden van de twintigste eeuw zich nooit meer kunnen voordoen. Toch duiken in werkelijkheid dezelfde dynamieken opnieuw op onder nieuwe gedaanten. De mentaliteit van gewapend evenwicht en afschrikking lijkt zich opnieuw te doen gelden. Vandaag de dag echter, in tegenstelling tot de tweezijdige dynamiek van de Koude Oorlog, maakt de proliferatie van actoren en slagvelden deze mentaliteit steeds kwetsbaarder. Escalerende conflicten leiden tot asymmetrische en ‘hybride’ oorlogen, die niet alleen op het slagveld worden uitgevochten, maar ook op economisch, financiële en cyberfronten, waar desinformatie en campagnes die de angsten van mensen aanwakkeren, worden gebruikt om de publieke opinie te manipuleren. In veel landen, waaronder die in het Zuiden, worden verhoogde militaire uitgaven gepresenteerd als het enige antwoord op een onzekere toekomst of vermeende dreigingen. Ondertussen komen de werkelijke kosten voor rekening van de allerarmsten, die zien dat middelen voor gezondheidszorg, onderwijs en sociale voorzieningen worden teruggeschroefd.

205. De kern van deze kwesties wordt gevormd door een vals realisme, dat niet alleen is gebaseerd op de heersende mentaliteit van geweld, maar ook op de culturele en antropologische overtuiging dat oorlog een onvermijdelijk onderdeel is van de menselijke natuur. Er wordt gezegd dat het altijd al zo is gegaan, op incidentele pauzes na, en dat dit altijd zo zal blijven! Het gevolg is gaat het niet langer om het zoeken naar vrede — die als referentiepunt op het internationale toneel verloren is gegaan — maar veeleer om de vraag hoe en wanneer militaire actie moet worden ondernomen. Ditzelfde argument stelt dat het onverantwoord zou zijn om ons niet voor te bereiden op een conflict. Ik zou echter willen stellen dat wat werkelijk onverantwoord is, de Realpolitik is, die vorm van "realisme" dat in het geweten en in de samenleving een houding van berusting in de onvermijdelijkheid van oorlog zaait, en vrede en dialoog afdoet als utopische of irrationele standpunten die de risico’s negeren. In feite is vrede noch een naïeve hoop, noch louter de afwezigheid van oorlog; in plaats daarvan is zij altijd mogelijk als vrucht van gerechtigheid en naastenliefde.

206. In een dergelijk klimaat raken nihilisme en pragmatisme met elkaar verweven en leiden zij uiteindelijk . Religieus extremisme en op identiteit gebaseerd fanatisme sluiten een bondgenootschap met irrationeel economisch beleid, terwijl de politiek vaak haar toevlucht neemt tot desinformatie en het belachelijk maken van tegenstanders, en systematisch angsten en wrok aanwakkert. Diversiteit wordt daardoor steeds vaker als een bedreiging gezien, wat een drang naar bezit, een wil om te domineren, hegemonieambities, machtsmisbruik en angst voor wie anders is aanwakkert, waardoor een klimaat ontstaat waarin zich bijna ongemerkt nieuwe conflicten kunnen ontwikkelen. 186186

207. Dit is dan ook de vruchtbare bodem voor nieuwe oorlogen die misschien nog gevaarlijker zijn dan die uit het verleden, aangezien ze de neiging hebben alle ethische grenzen te negeren. Wat vroeger als onaanvaardbaar werd beschouwd, kan nu bijna zonder aarzeling worden uitgevoerd, terwijl de internationale reactie steeds meer wordt beïnvloed door de belangen van individuele regeringen dan door de objectieve ernst van situaties. Beslissingen lijken nu bijna uitsluitend te worden ingegeven door economische afwegingen, gerechtvaardigd door verdraaiingen in de media, gekunsteld enthousiasme en "dromen" die onvermijdelijk in duigen vallen, wat frustratie en nog meer geweld veroorzaakt. Wanneer mensen gaan geloven dat niets echt waar is en dat principes loze woorden zijn, wordt de lont in hun hart aangestoken voor nieuwe uitbarstingen van onverdraagzaamheid en agressie.

208. In deze situaties blijft de vraag naar concrete waarborgen om toekomstig geweld te voorkomen open. Wanneer een cultuur conflicten normaliseert en rechtvaardigt, ontstaat er een gevaarlijk pad, in die zin dat wat vandaag ondenkbaar lijkt, morgen aanvaardbaar kan worden in naam van het nut of de veiligheid. In landen die worden gekenmerkt door ernstige sociale spanningen, kunnen we niet uitsluiten dat sommige leiders een gewapend conflict beschouwen als een effectieve manier om de aandacht af te leiden van binnenlandse problemen en als een cynisch instrument om moeilijkheden het hoofd te bieden.

209. Er rust een bijzondere verantwoordelijkheid op de schouders van degenen die werkzaam zijn in de onderzoekswereld. Alle belangrijke spelers op dit gebied — wetenschappers, ondernemers, investeerders, academische autoriteiten, politici en anderen — moeten werken met een transparante en verantwoordelijke instelling, terwijl ze zich scherp bewust blijven van de bredere context van de technologische vooruitgang die zij helpen bevorderen, inclusief die met betrekking tot AI. Wanneer mensen zich beperken tot het kijken naar hun eigen sector, kunnen ze zichzelf voor de gek houden door te geloven dat ze moreel neutrale handelingen verrichten en vragen vermijden over de uiteindelijke doelen die bepaalde experimenten sturen. Op deze manier lopen ze het risico — misschien onbewust — mee te werken aan twijfelachtige projecten die nieuwe vormen van geweld, manipulatie en overheersing aanwakkeren.

210. De opbouw van een wereld in een toestand van voortdurend conflict is een kwaad en moet bij zijn naam worden genoemd. Deze manier om onze huidige situatie te beschrijven lijkt misschien somber of pessimistisch, maar ik acht het noodzakelijk om dit te doen. Het christelijke perspectief beperkt zich echter niet tot het aan de kaak stellen van het kwaad. Wij bekijken de geschiedenis in het licht van de gekruisigde en verrezen Heer, aan wie de Vader "alle macht in hemel en op aarde" heeft gegeven (Mt 28, 18). Wij beschouwen het heden niet als een voorbestemd lot, maar als een kans tot persoonlijke en collectieve bekering. Bovendien geloven wij in de kracht van het Rijk, dat groeit tot de omvang van een mosterdzaadje, dat, eenmaal gezaaid, ontkiemt en groeit (vgl. Mc 4, 26 -32). Terwijl de verwarring om ons heen woedt, groeit het goede in stilte uit de aarde. In de woorden van de profeet Jesaja: "Zie, Ik doe iets nieuws; nu komt het tevoorschijn, merkt u het niet?" (Jes 43:19).

211. Een nadere analyse van de geschiedenis bevestigt dit. Zelfs in de donkerste nachten wekt de Heer mannen en vrouwen op die weigeren op te geven, die volharden in het doen van het goede, die de kwetsbaren beschermen en wegen naar verzoening openen. De herinnering aan de heiligen, rechtvaardigen en de vaak vergeten vredestichters, toont ons dat genade conflicten niet op magische wijze wegneemt, maar in plaats daarvan inspireert tot actief verzet tegen het kwaad en tot een verbazingwekkende creativiteit in het doen van het goede. Christenen zien de duisternis en erkennen deze voor wat ze is, maar ze staren er niet louter passief naar, want zij kennen het licht en begrijpen dat de duisternis het niet heeft overwonnen en het niet kan verslaan (vgl. Joh 1:5). Om deze reden dienen christenen, zelfs wanneer het lijden het laatste woord lijkt te hebben, het goede en worden zij gedragen door een theologische hoop die de werkelijkheid zowel betekenis als richting geeft.

212. Op dit punt kan echter een subtiele verleiding de kop opsteken, namelijk de gedachte dat de problemen te groot zijn en wij te klein, en dat onze keuzes daarom geen verschil kunnen maken. Dit is een beleefde vorm van berusting, vaak vermomd als realisme. Zeker, niet iedereen heeft dezelfde macht om een verschil te maken. Er zijn mensen die regeren, investeringsbeslissingen nemen, instellingen leiden, onderzoek doen, onderwijs geven, produceren of informatie verstrekken, en er zijn mensen die alleen maar hun dagelijks leven lijken te leiden. Toch is niemand vrij van verantwoordelijkheid. We hebben allemaal onze eigen werkterreinen, en juist daar - en nergens anders - moeten we kiezen of we de mentaliteit van geweld willen aanwakkeren (al is het maar door onverschilligheid, cynisme, leugens of haat), of de mentaliteit van vrede willen bewaren (met waarheid, gematigdheid, nabijheid en zorg).

De twintigste-eeuwse katholieke auteur John Ronald Reuel Tolkien beschreef, via een van de hoofdpersonen in een van zijn romans, onze verantwoordelijkheid als volgt: "Het is echter niet aan ons om alle getijden van de wereld te beheersen, maar om te doen wat in ons vermogen ligt voor de redding van de jaren waarin wij leven, het kwaad in de velden die wij kennen uitroeiend, zodat zij die na ons komen een schone aarde hebben om te bewerken." J.R.R. Tolkien, In de ban van...J.R.R. Tolkien, In de ban van de Ring III, De terugkeer van de Koning, uitg. Prisma-boeken 1113, Vijfde boek, Hoofdstuk IX Het laatste overleg, blz. 1150. De beschaving van de liefde zal niet voortkomen uit een enkel of spectaculair gebaar, maar uit de som van kleine en standvastige daden van trouw die als een bolwerk dienen tegen ontmenselijking. De beschaving van de liefde ontstaat niet uit één enkele spectaculaire daad, maar uit een opeenstapeling van kleine, standvastige daden van trouw, die de ontmenselijking een halt toeroepen. Daarom is het de moeite waard even stil te staan bij enkele aspecten van de manier waarop wij, ieder op zijn eigen terrein, kunnen meewerken aan de opbouw ervan. Zonder te pretenderen dit thema uitputtend te behandelen, wil ik vijf wegen naar dagelijkse en publieke verantwoordelijkheid voorstellen:

• de noodzaak om woorden te ontwapenen[9800|+277],
• vrede opbouwen door gerechtigheid[9800|+279],
• het perspectief van slachtoffers aannemen[9800|+281],
• een gezond realisme cultiveren[9800|+284] en
• de dialoog en het multilateralisme nieuw leven inblazen[9800|+286].

De eerste bijdrage die we kunnen leveren aan een meer humane beschaving is bewust omgaan met onze woorden. "Laten we woorden ontwapenen en zo helpen we de wereld te ontwapenen." Paus Leo XIV - Toespraken - Zalig zijn de vredestichters (Mt. 5, 9) - Ontmoeting met de vertegenwoordigers van de media (12 mei 2025), [[9492|+10]] De kracht van woorden is enorm en dat ervaren we in onze dagelijkse communicatie, wanneer iemand ons iets zegt dat onze gemoedstoestand verandert, in positieve of negatieve zin. "Vrede begint bij ieder van ons: in de manier waarop we naar anderen kijken, naar anderen luisteren en over anderen spreken. In die zin is de manier waarop we communiceren van fundamenteel belang: we moeten 'nee' zeggen tegen de oorlog van woorden en beelden, we moeten het paradigma van de oorlog verwerpen." Paus Leo XIV - Toespraken - Zalig zijn de vredestichters (Mt. 5, 9) - Ontmoeting met de vertegenwoordigers van de media (12 mei 2025), [[9492|+4]] We moeten daarom allemaal ons geweten onderzoeken met betrekking tot de woorden die we gebruiken, de vooroordelen die we hebben en de expliciete of impliciete agressie die daarin schuilt. We hebben een reële kans om bij te dragen aan het algemeen welzijn telkens wanneer we de waarheid spreken, wijs advies geven, mensen in nood troosten, onrecht aan de kaak stellen en een stem geven aan degenen die geen stem hebben.

Wij kunnen allemaal, op elk niveau, bijdragen aan het leggen van het fundament van vrede, namelijk gerechtigheid. We streven niet zomaar naar willekeurige vrede - zoals de afwezigheid van conflict tegen elke prijs - maar naar de ware vrede die voortkomt uit gerechtigheid. "Er bestaat een zeer nauwe band tussen de gerechtigheid van het individu en de vrede van iedereen." Paus Johannes Paulus II - Boodschappen - Godsdienstvrijheid, voorwaarde tot een vreedzame samenleving (8 december 1987) : 1[[1530|1]] In zijn commentaar op het psalmvers "gerechtigheid en vrede hebben elkaar omhelsd" (Ps. 84, 11) [b:Ps. 84, 11], schreef de heilige Augustinus: "Er is niemand die het verlangen naar vrede schuwt, maar niet iedereen is bereid om rechtvaardigheid te beoefenen. (...) Maar verricht de werken van rechtvaardigheid, in het besef dat rechtvaardigheid en vrede elkaar hebben omhelsd; ze staan niet op gespannen voet met elkaar. Waarom keert u zich tegen rechtvaardigheid? Hier zegt de rechtvaardigheid u bijvoorbeeld dat u niet mag stelen, maar u schenkt er geen aandacht aan; geen overspel te plegen, en je slaat er geen acht op; anderen niet aan te doen wat je zelf niet zou willen; over je naaste niet te zeggen wat je zelf niet over jezelf zou willen horen… Wil je dan vrede bereiken? Beoefen dan gerechtigheid!" Augustinus - Boeken - Enarrationes in Psalmos (0) - 84, 12: CCSL 39, Turnhout 1956, 1172-1173.[[838|+0]] Laten we nooit moe worden van het zoeken naar gerechtigheid!

Er zijn situaties waarin we, om mens te blijven, onze aarzelingen moeten laten varen en een standpunt moeten innemen. Er zijn conflicten waarin het niet juist is om neutraal te blijven en waarin het niet volstaat te denken dat we ‘geen medeplichtigen’ zijn. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Dilexit Nos - Over de menselijke en goddelijke liefde van het Hart van Jezus Christus (24 oktober 2024) : 22[[[9368|22]]] Wanneer we geconfronteerd worden met bombardementen op burgers, aanvallen op ziekenhuizen, scholen of vitale infrastructuur, of geweld tegen kinderen, staan we voor schandalen die de mensheid zelf kwetsen. Daarom kunnen we niet op het niveau van abstracte analyses blijven. Zoals paus Franciscus heeft opgemerkt, moeten we het ‘vlees’ van degenen die lijden ‘aanraken’ vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 115[[[7800|115]]], de gezichten bekijken, naar de verhalen luisteren, de wonden herkennen. Pijnlijke gebeurtenissen hebben zowel geschiedenis als herinnering nodig: de ene om de feiten te beschrijven, de andere om getuigenis af te leggen van wat er is meegemaakt.

Door via communicatie en onderwijs ruimte te geven aan de perspectieven en stemmen van slachtoffers, worden we ons bewust van de afgrond van het kwaad die inherent is aan oorlog, en in het algemeen aan alle vormen van geweld. Het helpt ons de normalisering van conflicten te verwerpen; niet weg te kijken wanneer de menselijke waardigheid wordt geschonden; en de slachtoffers de waardigheid terug te geven om erkend en gehoord te worden. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 261[[[7800|261]]] Aandacht schenken aan deze stemmen versterkt de overtuiging dat de mensheid, afgezien van gewelddadige minderheden, geen oorlog wenst. Op een bijzondere manier kan de Kerk een plaats zijn van levende herinnering voor slachtoffers. Zoals de heilige Paulus VI in herinnering bracht, voelt de Kerk zich geroepen om zowel de stem van degenen die in vroegere oorlogen zijn omgekomen als de stem van de levenden die vandaag de dag nog steeds wonden dragen, zich eigen te maken, opdat hun kreten een oproep tot vrede en harmonie mogen worden en geen opmaat tot nieuwe conflicten. vgl: Paus Paulus VI - Toespraken - Tot de 20ste Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (4 oktober 1965) : 6 - AAS 57 (1965), 878-879[[[277|6]]]

We hebben behoefte aan een gezond realisme, dat zowel politiek idealisme als cynisme vermijdt. Er bestaat namelijk een idealisme dat, om zijn eigen wereldbeeld te redden, feiten selecteert, ze verdraait, ze een andere naam geeft, en uiteindelijk in een werkelijkheid leeft die op maat is gemaakt van zijn eigen overtuigingen. Aan de andere kant bestaat er ook een verworden realisme dat constatering verwart met berusting: omdat de macht domineert, concludeert het dat zij moet domineren. Het authentieke realisme ziet het veranderen van de wereld niet af: het begint met het helder in kaart brengen van belangen, angsten, beperkingen en machtsverhoudingen, juist om te berekenen wat er mogelijk is te bereiken en via welke stappen. Het reduceert de politiek niet tot moraliteit, maar levert haar evenmin uit aan geweld: het zoekt haalbare wegen zodat vrede meer is dan alleen een woord, dat wil zeggen geloofwaardige instellingen, controleerbare garanties, geduldige onderhandelingen, conflictpreventie en bescherming van burgers.

Om de beschaving van de liefde op te bouwen, moeten we de dialoog aangaan, want dit is het belangrijkste middel voor coëxistentie tussen mensen en naties, en het is het alternatief voor een open conflict. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog bevestigde Pius XII dat er met vrede niets verloren gaat, terwijl met oorlog alles verloren kan gaan. Hij benadrukte dat mensen weer met elkaar moeten gaan praten, omdat een oprechte en volhardende dialoog altijd de mogelijkheid opent voor een eervolle oplossing. vgl: Paus Pius XII - Radiotoespraken - Un'ora grave (24 augustus 1939) - AAS 31 (1939), 334[[[1521|+0]]]

Dialoog is een alledaags onderdeel van het menselijk leven en betreft niet alleen de betrekkingen tussen staten. Het gaat erom een houding te ontwikkelen waarmee we banden van broederschap kunnen smeden, die bestaan uit luisteren, een open houding, tijd die we aan elkaar besteden, en zelfs tijd die we samen verspillen. Want als we een authentieke ontmoeting beleven met de ander, degenen die anders zijn, de vreemdeling, de migrant, wordt het veel moeilijker om ons zelfs maar een oorlog voor te stellen.

221. Op politiek niveau is er een dringende noodzaak om over te stappen van de ‘cultuur van de macht’ naar een echte ‘cultuur van onderhandeling’, waarin dialoog en diplomatie de gangbare middelen worden om conflicten op te lossen. Giorgio La Pira sprak de hoop uit dat ‘de methode van de oorlog wordt vervangen door de methode van de vrede: de methode van onderhandeling, van ontmoeting, van toenadering, dat wil zeggen de authentiek menselijke methode!" Giorgio La Pira, Riflessioni...Giorgio La Pira, Riflessioni sul Concilio. Address of Professor Giorgio La Pira, Mayor of Florence, to the “Guides de France”(Rome, 4 September 1962), Florence 1962, 6. Het besef dat alle volkeren een gemeenschappelijke toekomst delen, vereist dat de "cultuur van onderhandeling" een steeds meer gedeelde politieke en culturele verbintenis wordt, die de mensheid geleidelijk uit de cyclus van geweld kan leiden.

222. Aan hen die de eer en de verantwoordelijkheid hebben om te regeren, wil ik de woorden herhalen die ik aan het begin van mijn pontificaat heb gesproken: "De volkeren van onze wereld verlangen vrede, en tot hun leiders doe ik een oproep met heel mijn hart: Laten we elkaar ontmoeten, laten we praten, laten we onderhandelen! Oorlog is nooit onvermijdelijk. Wapens kunnen en moeten tot zwijgen worden gebracht, want ze lossen geen problemen op maar vergroten ze alleen maar. Degenen die de geschiedenis schrijven zijn de vredestichters, niet degenen die de zaden van het lijden zaaien. Onze naasten zijn niet in de eerste plaats onze vijanden, maar onze medemensen; geen misdadigers die we moeten haten, maar andere mannen en vrouwen met wie we kunnen praten. Laten we de manicheïstische opvattingen verwerpen die zo typerend zijn voor die mentaliteit van geweld die de wereld verdeelt in degenen die goed zijn en degenen die kwaad." 198198

Door de logica van het geweld te verwerpen, speelt de dialoog tussen de religies een doorslaggevende rol, want centraal in de grote spirituele wegen staat een boodschap van vrede. vgl: Paus Franciscus - Encyclieken - Fratelli tutti - Over broederschap en sociale vriendschap (4 oktober 2020) : 271[[[7800|271]]] Wie de naam van God gebruikt om terrorisme, geweld of oorlog te rechtvaardigen, verraadt Zijn gezicht: strijden in naam van de religie betekent in werkelijkheid de religie zelf een klap toebrengen. vgl: Paus Franciscus - Toespraken - Bevestigen wij vandaag opnieuw ons ja om samen vrede te bewerken (20 september 2016)[[[6465]]] De „geest van Assisi”, die door de heilige Johannes Paulus II in het leven is geroepen en wordt voortgezet in het engagement van paus Franciscus – bijvoorbeeld in de dialoog met de Grote Imam van al-Azhar –, toont aan dat gelovigen opnieuw kunnen putten uit de meest authentieke bronnen van hun eigen spirituele tradities, waar geen plaats is voor geheiligde haat.

224. In de internationale betrekkingen is dialoog een onvervangbaar diplomatiek instrument om conflicten te voorkomen en vertrouwensbanden te herstellen. Geconfronteerd met de impulsieve uitingen, agressieve retoriek en machtspolitiek die onze tijd kenmerken, "is het de roeping van de diplomatie om de dialoog te bevorderen met alle partijen, inclusief die gesprekspartners die als minder ‘geschikt’ worden beschouwd of niet als legitiem om te onderhandelen." 201201 Daarom moet elke greintje nederigheid en geduld worden ingezet om zelfs de zwakste tekenen van goede wil onder de partijen in conflict te koesteren, teneinde het vredesproces te bevorderen.

225. Ook cyberspace is een strijdtoneel geworden. Cyberaanvallen, gegevensmanipulatie en beïnvloedingscampagnes, georkestreerd met behulp van AI, kunnen hele landen destabiliseren nog voordat er een openlijk gewapend conflict uitbreekt. Bovendien is op dit gebied de toewijzing van verantwoordelijkheid vaak onzeker. Wanneer onduidelijk is wie een aanval heeft uitgevoerd, neemt het risico op een onevenredige reactie, misrekening en escalatie toe. Om deze reden moet de diplomatie in staat zijn om effectief te opereren in deze nieuwe omgeving, door te onderhandelen over gezamenlijke regelgeving inzake het gebruik van digitale technologieën, teneinde burgers en de meest kwetsbaren te beschermen tegen "onzichtbare" maar reële vormen van geweld.

226. Internationale organisaties, met name de Verenigde Naties, zijn essentiële instrumenten voor het bevorderen van een beschaving van liefde, want zij kunnen de dialoog tussen naties bevorderen en de vreedzame oplossing van conflicten, de integrale ontwikkeling van volkeren, de bescherming van de meest kwetsbaren, ontwapening en de zorg voor de schepping. Door dergelijke inspanningen kan de internationale gemeenschap werken aan het verminderen van ongelijkheden, het verdedigen van de rechten van vluchtelingen en minderheden, het herverdelen van middelen van militaire uitgaven naar menselijke ontwikkeling en het beschermen van ons gemeenschappelijke huis. De Heilige Stoel ondersteunt en begeleidt deze inspanningen, maar erkent tegelijkertijd dat de huidige zwakheden van de VN en het internationale politieke systeem de noodzaak van ingrijpende hervormingen aan het licht brengen. Dit is niet louter een kwestie van technische aanpassingen, want de crisis van overtuigingen en waarden, die ook de ethische grondslagen van naties raakt, maakt het moeilijker om het multilateralisme te richten op het ware algemeen welzijn. 202202

227. In de internationale context hanteert de diplomatie van de Heilige Stoel het evangelische principe van barmhartigheid als concreet criterium voor politiek handelen. Dit is een van de manieren waarop de Heilige Stoel zich ten dienste stelt van de mensheid, en zo een beroep doet op het geweten in naam van naastenliefde en waarheid, de waardigheid van elke persoon verdedigt en zich uitspreekt namens de armen, migranten en oorlogsslachtoffers. Op deze manier drukt de pauselijke diplomatie de katholiciteit van de Kerk uit en draagt zij bij aan de opbouw van een beschaving van liefde, waarin zelfs nieuwe technologieën kunnen worden gericht op het algemeen welzijn.

228. Deze wegen om verantwoordelijkheid uit te oefenen worden geschraagd door het gebed, en voeden op hun beurt het gebed. Voor ieder van ons komt vrede inderdaad in de eerste plaats "van God, God die ons allen onvoorwaardelijk liefheeft." 203203 Het is een geschenk dat Jezus op Paaszondag aan zijn discipelen gaf: "Vrede zij met u! Het is de vrede van de verrezen Christus. Een vrede die ongewapend en ontwapenend is, nederig en volhardend." 204204 Met deze woorden begroette ik de Kerk en de wereld op de dag van mijn verkiezing tot opvolger van Petrus. Ik wil ze nu herhalen en iedereen uitnodigen om voor dit geschenk te bidden. Laten we nooit moe worden van het bidden voor vrede en van het inzetten voor het bereiken ervan in onze relaties en in de samenleving.

229. " Laat elke bouwer zorgvuldig kiezen hoe hij bouwt" (1 Kor 3:10). Met deze woorden moedigde de heilige Paulus de christenen van Korinthe aan de eenheid te bewaren. Beste broeders en zusters, we hebben nagedacht over de wereld die we aan het bouwen zijn, en we hebben ons afgevraagd wat het betekent de mens te beschermen in het tijdperk van kunstmatige intelligentie. Aan het einde van deze overweging wil ik een sober maar veeleisend programma voor het christelijk leven voorstellen, waarmee we deze epochale verandering in het licht van het Evangelie kunnen doorstaan. Deze weg komt naar voren door te overdenken wat Gods plan, door de kerkelijke eenheid te beleven in de eucharistie, door een wereld op te bouwen waarin het algemeen welzijn centraal staat, en door te bidden in eenheid met de Heilige Maagd Maria.

230. Onze wereld is doordrongen van pogingen om de controle over markten en invloedssferen te verwerven, vaak verhuld in geruststellende retoriek en verleidelijke ideologieën. Toch verlangt ons hart naar een benadering die wijs en welwillend is, vergelijkbaar met wat Maria prijst in haar Magnificat, wanneer zij verkondigt dat Gods barmhartigheid zich in elke generatie uitstrekt tot hen die Hem vrezen. 205205 Dit plan van barmhartigheid blijft zich vandaag de dag door de geschiedenis heen ontvouwen, zelfs te midden van de snelle en verontrustende veranderingen die worden veroorzaakt door algoritmen en wereldwijde netwerken, en het wordt in het digitale tijdperk een kompas om ons leven volgens het Evangelie te leiden.

231. In het hart van alles ligt het mysterie van de incarnatie, het Woord dat vlees geworden is en onder ons woonde. Het vlees van de Zoon, arm en kwetsbaar, roept het vlees op van zoveel broeders en zusters die van hun waardigheid zijn beroofd en tot zwijgen zijn gebracht. 206206 Door de nabijheid van de Heer komt de gave van vrede op paradoxale wijze de wereld binnen. Dit gebeurt door de kracht om kinderen van God te worden, en wordt gewekt wanneer we ons laten raken door de tranen van de kleintjes, de kwetsbaarheid van de ouderen, de stilte van slachtoffers en de worsteling van hen die strijden tegen het kwaad dat ze niet willen begaan. 207207 In dit gekwetste maar geliefde vlees toont de Vader ons de ware menselijkheid van een leven dat vervuld is door openheid en gemeenschap, wat ons ertoe brengt te verlangen dat zijn wil geschiede op aarde zoals in de hemel. 208208

232. In de beloften van het transhumanisme en sommige posthumanistische stromingen, die streven naar een verbeterde en bijna ontlichaamde mensheid, herkennen we een verlangen dat ons na aan het hart ligt, namelijk de behoefte aan een voller leven, dat minder blootstaat aan beperkingen en lijden. Toch opent de incarnatie een andere weg. Enerzijds sporen zowel oude als nieuwe ideologieën de mensheid aan om beperkingen te overwinnen door middel van technologie, en zich boven anderen te verheffen door dominantie te doen gelden. In tegenstelling hiermee belooft het mysterie van de Zoon van God die onze menselijke conditie binnentreedt iets heel anders. De levende God daalt neer in onze geschiedenis om ons te bevrijden van alle vormen van slavernij. 209209 Hij neemt onze zwakheid op zich en verandert deze in een kader voor verlossing. Er is geen moment of menselijke situatie die God niet waardig is. "Volgens de leer van ons geloof hebben en aanbidden wij in onze mysteries een God die in een kribbe wordt geboren, een God die in Judea leeft en rondtrekt, een God die aan het kruis sterft, een dode God die in het graf ligt." P. de Bérulle, Discours de...P. de Bérulle, Discours de l’état et des grandeurs de Jésus, Discours IV, Unité de Dieu en l’incarnation: Œuvres complètes, Paris 1856, col. 218. De toekomst van de mensheid vindt daarom haar maatstaf in het vermogen om deze goddelijke manier van naderen te verwelkomen, om de last van de wereld te delen, om relaties van binnenuit te transformeren. "O wonder... de mens is God en deze God-mens doorloopt al die stadia, doorstaat al die toestanden en veredelt ze, heiligt ze, vergoddelijkt ze in zichzelf!" De priester, bedienaar en middelaar tussen God en de mensen[211] Wat de mensheid redt, is de goddelijke liefde die neerdaalt in het meest kwetsbare punt van onze geschiedenis en deze van binnenuit vernieuwt.

233. Om deze reden nodig ik, als gelovige onder gelovigen, iedereen uit om in het aangezicht van de Zoon van God stil te staan bij de grootsheid van de mensheid, die ook licht werpt op het tijdperk van de kunstmatige intelligentie. In Christus zijn wij geroepen om mee te werken aan het scheppingswerk, in plaats van onverschillige toeschouwers te zijn van technologische processen die onze vrijheid en verantwoordelijkheid beperken. 212212 De waardigheid die door de Heilige Geest in ieder van ons is ingeschreven, komt ook tot uiting in ons vermogen om kritisch na te denken, vrij te kiezen en lief te hebben, en authentieke relaties aan te gaan. Geen enkel computersysteem, hoe geavanceerd ook, kan een hart scheppen dat zich weggeeft, of een geweten dat goed van kwaad onderscheidt. Zelfs wanneer machines uitblinken in efficiëntie, blijft een menselijk gezicht dat vraagt om aangekeken te worden het centrum van onze geschiedenis. Dit menselijk gezicht is de volheid waarnaar de geschiedenis op weg is. Het is het mysterie van de "rekapitulatie": de zekerheid dat de Vader heeft besloten alle dingen, die in de hemel en die op aarde, terug te brengen naar Christus, het ene Hoofd (vgl. Ef 1,10). In dit plan zal niets verloren gaan wat authentiek menselijk is. Integendeel, alles zal gezuiverd en herenigd worden in de Ene, die elk fragment van het leven, elke traan en elke authentiek menselijke prestatie verzamelt, ze uit het niets redt en ze, verlost, aan de Vader overlevert.

De spiritualiteit die we nodig hebben is een eucharistische spiritualiteit, dat wil zeggen een spiritualiteit van kerkelijke eenheid in liefde. De incarnatie en het paasmysterie openbaren dat God onze menselijke conditie binnentreedt en deze transformeert door de gave van zichzelf. Deze gave blijft aanwezig en werkzaam in de eucharistie, waarin de Heer zichzelf geeft en de Kerk samenbrengt, zodat zijn offer het beginsel van eenheid en de bron van nieuw leven wordt. Uit deze gemeenschap vloeit ook de christelijke solidariteit voort, aangezien "eenheid met Christus ook eenheid is met al diegenen aan wie Hij zichzelf geeft." Paus Benedictus XVI - Encyclieken - God is Liefde - Over de christelijke liefde (25 december 2005) : 14[[715|14]] Zoals de heilige Augustinus aan de nieuwe Christenen van zijn plaatselijke Kerk uitlegde, zijn het brood en de wijn op het altaar het sacrament van de eenheid van de gelovigen in Christus:

"Wat men ziet, is slechts een fysieke gelijkenis; wat men begrijpt, draagt geestelijke vrucht. Als u dus het lichaam van Christus wilt begrijpen, luister dan naar de apostel Paulus die tot de gelovigen spreekt: samen vormt u het lichaam van Christus (1 Kor. 12, 27) [b:1 Kor. 12, 27]. Als jullie het lichaam en de leden van Christus zijn, dan is het jullie sacrament dat op de tafel van de Heer wordt geplaatst; het is jullie sacrament dat jullie ontvangen. Jullie antwoorden "Amen", en door op deze manier te antwoorden, stemmen jullie ermee in. Want jullie horen de woorden "het Lichaam van Christus" en antwoorden "Amen". Wees dan een lid van het Lichaam van Christus, opdat jullie Amen waar mag zijn!" Augustinus - Homilieën - Preken (0) - 272: In die Pentecostes ad infantes de sacramento: PL 38, Paris 1865, col. 1247.[[880|+0]]

Het "Amen" dat we in de liturgie zeggen, het Lichaam dat we eten en het Bloed dat we drinken, geven vorm aan ons hele leven. De Eucharistie "is een uiterst persoonlijke ontmoeting met de Heer en toch nooit louter een daad van individuele vroomheid." Paus Benedictus XVI - Homilieën - De Christenen zijn verenigd als ze verenigd zijn met Jezus - Tijdens de viering van de voetwassing en de instelling van de Sacramenten van de Eucharistie en de Wijding (21 april 2011) : 3[[4090|3]] In de Eucharistie vinden we een zichtbare manifestatie van de werkelijkheid dat we "de Kerk van Christus zijn, zijn leden, zijn lichaam. We zijn broeders en zusters in Hem. En in Christus, hoewel velen en divers, zijn we één: In Illo uno unum." Paus Leo XIV - Toespraken - Het mysterie van Kerstmis als bron van zending en communio (22 december 2025), [[9762|+12]] De Eucharistie opent ons voor gerechtigheid en delen, met een bijzondere zorg voor hen die gebukt gaan onder armoede of marginalisering. En terwijl nieuwe economische en technologische netwerken uitsluiting, isolatie en afhankelijkheden kunnen veroorzaken, is de Kerk - gevoed door de Eucharistie - geroepen om een ander paradigma zichtbaar te maken, een paradigma dat menselijke verbindingen in stand houdt, een stem geeft aan de onzichtbaren en ervoor zorgt dat processen gericht zijn op het respecteren van de menselijke waardigheid.

De spiritualiteit die ik wil aanbevelen is die van de "wijze architect" die, gedreven door hoop op het Rijk van God, zich inzet voor het bouwen van de wereld ten behoeve van het algemeen welzijn. Vgl: 1 Kor. 3, 10 [[b:1 Kor. 3, 10]] Zoals ik aan het begin van deze beschouwing al zei, 11-14[[al:11-14]] moet de taak van het bouwen in onze tijd onze relatie met God centraal stellen. Onze regel moet zijn dat we de menselijke beperkingen aanvaarden als een natuurlijke en positieve realiteit, en deze moet gekenmerkt worden door gedeelde verantwoordelijkheid en een taal die doordrongen is van het Evangelie. Aan het einde van deze overweging wordt het plan voor een beschaving van liefde duidelijker zichtbaar, en lijkt de bouwplaats al in volle gang te zijn, vooral dankzij de vele levende stenen die stevig verbonden zijn met Christus, de hoeksteen. Vgl: 1 Pt. 2, 4-6 [[b:1 Pt. 2, 4-6]] In deze taak zijn wij geroepen een actieve rol op ons te nemen, zonder onze toevlucht te zoeken in spirituele sentimentaliteit of ons terug te trekken in onze eigen kleine werelden. Wij moeten trouw zijn aan de waarheid, investeren in onderwijs, relaties koesteren en rechtvaardigheid en vrede nastreven.

237. Laten wij trouw blijven aan de waarheid! Wij leven te midden van een onophoudelijke stroom van informatie, meningen en beelden, en weten hoe gemakkelijk het kan zijn om beslissingen en voorkeuren te beïnvloeden door middel van steeds geavanceerdere algoritmen. 218218 In deze context is het van cruciaal belang om harten te cultiveren die de waarheid liefhebben, de voorkeur geven aan wat juist is ondanks de meest aantrekkelijke inhoud, en wijsheid nastreven in plaats van onmiddellijke resultaten. We moeten de waarheid over God en de mensheid altijd voor ogen houden, precies zoals Christus die aan ons heeft geopenbaard. We moeten een individualistische en technische visie op de mensheid terzijde schuiven, alsof de werkelijkheid louter materie is die naar eigenbelang kan worden gevormd, of dat nu individueel of collectief is. vgl: Paus Benedictus XVI - Encyclieken - Liefde in Waarheid - Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid (29 juni 2009) : 34[[[2254|34]]] Laten we in plaats daarvan cultiveren wat paus Franciscus een "gesitueerd antropocentrisme" noemde, Paus Franciscus - Apostolische Exhortaties - Laudate Deum - Stemmen en getuigenissen over de klimaatcrisis (4 oktober 2023) : 67[[8999|67]] dat de mens erkent als een schepsel dat is ingebed in een netwerk van relaties met andere levende wezens en met de hele schepping. Trouw aan de waarheid vereist dat de mogelijkheden die de technologie biedt, worden geïntegreerd in een kader dat gekenmerkt wordt door wijsheid, dat in staat is zowel de waardigheid van elke persoon als de toekomst van ons gemeenschappelijk huis te waarborgen.

238. Laten we investeren in onderwijs, te beginnen bij onszelf! We moeten allemaal leren hoe we op een menselijke manier met de digitale wereld kunnen omgaan, als een integraal onderdeel van onze geloofsvorming en van een leven volgens het Evangelie. We moeten de digitale wereld inderdaad beschouwen als een nieuw continent dat geëvangeliseerd moet worden, een continent dat genereuze missionarissen vereist die volwassen zijn in het geloof. In het bijzonder hebben we volwassenen nodig die hun roeping als opvoeders herontdekken, bereid om elke dag geduldig te werken, met de steun van uitgebreide en gedeelde opvoedingspartnerschappen. Vandaag de dag is het begeleiden van kinderen en jongeren bij het gebruik van technologie voor het ontwikkelen van verantwoordelijke relaties, hen helpen de risico’s te herkennen en te kiezen voor wat innerlijke vrijheid bevordert, een concrete vorm van naastenliefde en zal het hun waardigheid beschermen. Nieuwe generaties leren dat de technologische evolutie geen vooraf bepaald pad volgt, maar kan worden gestuurd door persoonlijke en collectieve verantwoordelijkheid, is een van de meest waardevolle diensten aan het algemeen welzijn.

239. Laten we relaties koesteren! In een tijdperk dat snelheid en versnippering bevordert, verlangt de mens nog steeds naar zorg en erkenning van aandachtige geesten, vriendelijke woorden en handen die tot tederheid in staat zijn. De digitale cultuur vermenigvuldigt verbindingen en biedt nieuwe mogelijkheden voor interactie; toch blijft het menselijk hart een onherroepelijke behoefte aan oprechte nabijheid behouden. Ik nodig iedereen uit om plaatsen en momenten te koesteren waar fysieke aanwezigheid cruciaal blijft, zoals gezamenlijke maaltijden, bijeenkomsten van christelijke gemeenschappen, tijd doorbrengen met eenzamen en het dienen van de armen. Dit zijn tekenen van een mensheid die blijft geloven dat het lichaam van elke persoon een verblijfplaats van God en een tempel van de Heilige Geest is. Juist dit verbond tussen glorie en kwetsbaarheid wordt het criterium voor het beoordelen van de antropologische modellen die de hedendaagse cultuur biedt.

240. Laten we gerechtigheid en vrede liefhebben! Dezelfde technologieën die communicatie en toegang tot hulpbronnen vergemakkelijken, kunnen ook modellen ondersteunen die de meest kwetsbaren uitbuiten, nieuwe vormen van slavernij creëren en winst halen uit conflicten. Elke technische of economische beslissing moet gepaard gaan met spiritueel onderscheidingsvermogen en een gelegenheid zijn om te beoordelen of de vooruitgang op het gebied van AI rechtvaardigheid en participatie bevordert, of juist rijkdom en macht concentreert in de handen van een selecte groep. Ik zou willen aandringen op een zorgvuldig onderzoek van de toeleveringsketens van digitale productie, de arbeidsomstandigheden die schuilgaan achter onze apparaten en de mechanismen die profiteren van manipulatie en oorlog. Tegelijkertijd moeten er praktische manieren worden gevonden om eerlijkheid, participatie en zorg voor de schepping te bevorderen. Wij verkondigen een hoop die geworteld is in Hem die uit de hemel is neergedaald om "hier beneden een nieuw verhaal te schrijven". Daarom zetten gelovigen zich in om ervoor te zorgen dat ongelijkheid plaatsmaakt voor grotere rechtvaardigheid, en dat de oorlogsindustrie wordt vervangen door het ambacht van de vrede. vgl: Paus Leo XIV - Angelus/Regina Caeli - Het nemen van risico's en het geven van geschenken door de drie koningen (6 januari 2026), [[[9780|+5]]]

241. Terwijl we naar de toekomst kijken, wil ik graag terugdenken aan het beeld van Nehemia, die we in het begin als onze metgezel en gids hebben gekozen. Nehemia hoorde de roep van een verwoeste stad, bracht die pijn in gebed, zocht inzicht voor God, vroeg om hulp, kreeg toestemming om terug te keren, organiseerde het werk, trotseerde interne en externe weerstand en herbouwde de muren van Jeruzalem met de hulp van het volk, steen voor steen. In dit tijdperk van digitale transformatie zie ik in hem een treffende parabel van onze eigen roeping, die er niet in bestaat passieve toeschouwers te zijn van sociale en culturele breuken, noch louter commentatoren van wat afbrokkelt, maar mannen en vrouwen die bereid zijn de bouwplaatsen van de geschiedenis te betreden - onderzoekslaboratoria, technologiebedrijven, scholen, de media, instellingen en lokale gemeenschappen - om te herbouwen wat is ingestort en te beschermen wat wordt bedreigd. Net als Nehemia zijn ook wij geroepen om luisteren en moed, gebed en verantwoordelijkheid te verenigen, zodat, zelfs wanneer een technocratische mentaliteit of partijbelangen de overhand lijken te hebben, de menselijke stad een geschiktere plek om te leven kan worden.

242. Het beeld van de wederopbouw van Jeruzalem roept de nieuwtestamentische belofte van de heilige stad op, die ons in de eerste plaats als een geschenk wordt gegeven. In het boek Openbaring daalt het nieuwe Jeruzalem neer als een geschenk voor heel Gods volk, "klaar als een bruid die zich voor haar man heeft opgedirkt" (Openb. 21, 2). De muren van Jeruzalem zijn niet langer verdedigingswerken, maar de kostbare versieringen van de Bruid van het Lam. De poorten, die Nehemia zo ijverig bewaakte, blijven permanent openstaan voor alle volken. Gods aanwezigheid biedt licht en leven aan iedereen. De stad is een nieuw Eden, met haar levend water aangeboden aan de dorstigen, en haar levensboom waarvan de bladeren "tot genezing van de volken dienen" (Openb 22:2). Terwijl we wachten op de vervulling ervan, wordt dit visioen ons voorgehouden als een bemoediging - een oproep om onze verdeeldheid te overwinnen en samen te werken - want dit is de weg van Jezus Christus, gisteren, vandaag en voor altijd.

243. Na te hebben nagedacht over het geloof, dat het liefdevolle plan van de Vader aanschouwt; de liefde, die ons verenigt in één kerkelijk lichaam; en de hoop, die ons handelen in de wereld ondersteunt, is de vierde pijler van dit programma voor het christelijk leven het gebed. Het lied van Maria begeleidt onze toewijding. In het bijzijn van Elisabeth, die haar aankondigt dat zij de moeder van de Heer is geworden, barst Maria uit in een lofzang van lof en vreugde. Haar ziel verheerlijkt de Heer, en haar geest verheugt zich in God, haar Verlosser, want Hij heeft een jong, arm en nederig meisje gekozen voor zijn heilsplan. Maria ziet plotseling de hele geschiedenis door de lens van deze openbaring. Er is niets veranderd om haar heen; de sociaal-politieke situatie van haar tijd blijft dezelfde. De Romeinen blijven haar land beheersen, en haar volk is nog steeds onderworpen en vernederd. Toch is alles in haar veranderd, en dit stelt haar in staat om te zien wat onzichtbaar is. God heeft reeds de kracht van zijn arm getoond; hij heeft reeds de hoogmoedigen verstrooid, de machtigen neergeworpen, de nederigen verheven, de hongerigen met goede dingen verzadigd en de rijken met lege handen weggezonden. Hij heeft reeds Israël, zijn dienaar, geholpen. God "neemt het op voor de nederigen. Zijn plan is er een dat vaak verborgen ligt onder de ondoorzichtige context van menselijke gebeurtenissen waarin ‘de hoogmoedigen, de machtigen en de rijken’ zegevieren. Toch is zijn verborgen kracht ertoe bestemd om uiteindelijk te worden onthuld." 222222

244. De Heilige Maagd Maria leert ons niet alleen Gods onzichtbare werk te herkennen, maar richt onze blik ook op "de punten waar de mensheid gebroken is en de wereld vervormd raakt: het contrast tussen de nederigen en de machtigen, de armen en de rijken, de verzadigden en de hongerigen", en leert ons "naar de wereld te kijken vanuit een lagere positie: door de ogen van hen die lijden in plaats van de machtigen; de geschiedenis te bekijken door de ogen van de kleinen, in plaats van vanuit het perspectief van de machtigen; de gebeurtenissen van de geschiedenis te interpreteren vanuit het standpunt van de weduwe, de wees, de vreemdeling, het gewonde kind, de balling en de vluchteling." 223223 De Heilige Maagd wordt zo "dichteres en profetes van de Verlossing", omdat uit haar mond "de krachtigste en meest vernieuwende lofzang klinkt die ooit is uitgesproken, het Magnificat; zij is het die de transformerende visie van de christelijke economie onthult, het historische en sociale resultaat dat nog steeds zijn oorsprong en kracht put uit het christendom." 224224

245. Laten we met hetzelfde geloof als Maria "wevers van hoop" worden in onze wereld, door te delen wie we zijn en wat we hebben, zodat de aanwezigheid van Jezus onder ons mag groeien en zijn Koninkrijk vorm krijgt. In de nederige trouw van het dagelijks leven kan zelfs het tijdperk van de AI een tijd worden waarin de Heilige Geest de beschaving van de liefde in ons leven tot stand brengt. De Heer blijft inderdaad alle dingen vernieuwen en biedt elk tijdperk de mogelijkheid om deel uit te maken van de heilsgeschiedenis in het licht van de incarnatie. Ik vertrouw ons verlangen toe aan de Moeder van Christus, aan de Vrouw van het Magnificat, opdat zij onze schreden door deze tijd van verandering moge leiden en in ieder van ons het ware geloof in het Evangelie moge bewaren, zodat wij getuigenis kunnen afleggen van de grootsheid van de mensheid, waarin God zijn intrek heeft genomen.

Gegeven te Rome, in de Sint-Pietersbasiliek, op 15 mei 2026, het tweede jaar van mijn pontificaat.

LEO PP. XIV