Naar de wortels van Europa voor vrede en eenheid

Mijnheer de voorzitter,
Mijnheer de kardinaal,
Geachte burgerlijke en religieuze autoriteiten,
Dames en heren,

Ik ben erg blij hier te zijn, in deze historische stad, een kruispunt in het hart van het continent, voor een bijeenkomst met de veelzeggende titel: Aan de wortels van Europa voor vrede en eenheid. Ik dank u voor de vriendelijke woorden die zojuist tot mij zijn gericht.

De gekozen titel is ongetwijfeld geïnspireerd door de figuur van de eerbiedwaardige Robert Schuman, aan wie wij vandaag een bijzonder eerbetoon willen brengen, in dit centrum dat zijn naam draagt, en vooral hier, aan de Moezel, de regio waar hij lange tijd heeft gewoond, waar hij is begraven en waarvan hij vele jaren vertegenwoordiger was in de Nationale Assemblee. Het is uit deze regio, met haar wisselvallige geschiedenis in de 19e en 20e eeuw, dat hij inspiratie putte om het Europa van vandaag en morgen mede vorm te geven via zijn beroemde Verklaring van 9 mei 1950. Deze tekst markeert tegelijkertijd het begin- en eindpunt van zijn inzet voor verzoening en eenheid op het Europese continent, die zijn hele leven heeft gekenmerkt.

Vandaag willen we in gedachten een reis ondernemen die begint bij de wortels van Europa, om vervolgens bij het heden uit te komen en naar de toekomst te kijken. We vragen ons af op welke manier Robert Schuman is gevormd door de geschiedenis van dit land, waarvan hij een zoon was, en hoe hij op fundamentele wijze heeft bijgedragen aan het vormgeven van het moderne Europa, tot het punt waarop hij als een „grondlegger“ wordt beschouwd.

Het is altijd moeilijk om een definitie van Europa te geven, zowel voor het heden als voor het verleden. Europa is namelijk geleidelijk aan zichzelf bewust geworden tijdens de historische tijdperken van de Hellenistische beschaving, het Romeinse Rijk en vervolgens de verspreiding van het Christendom, waarbij het in de loop van de tijd nieuwe culturen, zoals onder andere de Germaanse en Slavische, heeft geïntegreerd, totdat het steeds grotere regio’s omvatte.

Europa moet dus worden gezien als een culturele en historische realiteit, nog voordat het een geografische realiteit is. In de loop der eeuwen heeft het nieuwe grenzen en nieuwe definities gekregen, waarbij het periodes van groei, diepe crises en nieuwe heroplevingen heeft doorgemaakt. Een constante die in zijn lange en turbulente geschiedenis kan worden waargenomen, is het feit dat Europa zich heeft ontwikkeld en vooruitgang heeft geboekt wanneer het in staat was de positieve aspecten van zijn verleden te verwerken en deze in nieuwe en creatieve vormen opnieuw vorm te geven dankzij de ontmoeting met de ander. De Europese beschaving is immers ook het resultaat van eeuwenlange ontmoetingen, ook al waren die niet altijd gemakkelijk. Denk maar aan de aanwezigheid van de Arabische cultuur op het Iberisch schiereiland, of aan de uitbreiding van het „Oude Continent“ naar de „Nieuwe Wereld“, die – soms op pijnlijke wijze – tot nieuwe syntheses op het Amerikaanse continent heeft geleid.

Om deze lange geschiedenis te begrijpen, mag echter een andere Vader van Europa niet onvermeld blijven: de heilige Benedictus, die de heilige paus Paulus VI in 1964 tot patroonheilige van Europa uitriep en hem omschreef als „Boodschapper van vrede, brenger van eenheid, meester van beschaving.“ Paus Paulus VI - Apostolische Brieven - Pacis Nuntius - Afkondiging van Abt Benedictus tot voornaamste Patroon van geheel Europa (24 oktober 1964) - AAS 56 (1964), 965[[2967|+3]] De hulp aan armen, zieken en ouderen; het onderwijs aan kinderen en de universiteiten; de ziekenhuizen en de geneeskunde; de architectuur en de ingenieurswetenschappen; de ontwikkeling van de wetenschappen; het recht en de organisatie van steden en zelfs staten: zoveel gebieden in Europa zijn diepgaand beïnvloed door de heilige Benedictus en zijn monniken! Zonder deze monastieke traditie zou de Europese beschaving zoals wij die kennen niet bestaan. Hier, in Metz, heerste dankzij het werk van onder andere de heilige Crodegango een benedictijnse geest van broederschap, gemeenschap en delen. Van hieruit verspreidde het gregoriaans zich over de Karolingische gebieden en bracht het harmonie en schoonheid over het hele continent.

Men kan dus niet over Europa spreken zonder het christendom te noemen. Robert Schuman was zich hier terdege van bewust toen hij verklaarde:

"Het christendom heeft de natuurlijke gelijkheid van alle mensen onderwezen, kinderen van dezelfde God, verlost door dezelfde Christus, zonder onderscheid naar ras, huidskleur, klasse of beroep. Het heeft de waardigheid van het werk erkend en de plicht voor iedereen om zich daarvoor in te zetten. Het heeft het primaat erkend van de innerlijke waarden die, en alleen die, de mens veredelen. De universele wet van liefde en naastenliefde heeft van elke mens onze naaste gemaakt, en daarop zijn sindsdien de sociale verhoudingen in de christelijke wereld gebaseerd." R. SCHUMAN, Pour l’Europe,...R. SCHUMAN, Pour l’Europe, Geneva 2010 5, 57-58..

Een andere grondlegger van het hedendaagse Europa, Alcide De Gasperi, sluit zich hierbij aan door de nadruk te leggen op het "gemeenschappelijk Europees erfgoed" Cf. A. De Gasperi, La nostra...Cf. A. De Gasperi, La nostra patria Europa. Discorso alla Conferenza Parlamentare Europea, 21 aprile 1954, in: Alcide De Gasperi e la politica internazionale, Cinque Lune, Roma 1990, vol. III, pp. 437-440., dat wil zeggen

"die eenheid in de moraal die de figuur en de verantwoordelijkheid van de menselijke persoon verheft, met haar bezieling van evangelische broederschap, met haar eerbied voor het recht dat van de Ouden is geërfd, met haar eerbied voor de schoonheid die door de eeuwen heen is verfijnd, met haar streven naar waarheid en gerechtigheid, aangescherpt door een millennia-oude ervaring“ Cf. A. De Gasperi, La nostra...Cf. A. De Gasperi, La nostra patria Europa. Discorso alla Conferenza Parlamentare Europea, 21 aprile 1954, in: Alcide De Gasperi e la politica internazionale, Cinque Lune, Roma 1990, vol. III, pp. 437-440.

In plaats van een exclusief confessionele maatstaf te zijn Cf. A. De Gasperi, La nostra...Cf. A. De Gasperi, La nostra patria Europa. Discorso alla Conferenza Parlamentare Europea, 21 aprile 1954, in: Alcide De Gasperi e la politica internazionale, Cinque Lune, Roma 1990, vol. III, pp. 437-440.5, maakt de verwijzing naar de schuld van de Europese cultuur aan het christendom het mogelijk beter te begrijpen in hoeverre de openheid voor het transcendente altijd een wezenlijk onderdeel van de menselijke persoon is en een levende bron van beschaving.

In dit verband is artikel 17 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie van groot belang. Het moedigt „een open, transparante en regelmatige dialoog“ met de Kerken aan, steeds met inachtneming van en zonder afbreuk te doen aan „de status die zij genieten“ in de lidstaten. Het secularisme dat het leven van de staten regelt, houdt niet alleen het niet-confessionele karakter van de burgerlijke instellingen in, maar veronderstelt ook een daadwerkelijke samenwerking tussen de partijen, evenals de eerbiediging, door de staats- en communautaire autoriteiten, van de autonomie van de kerken en de bevordering van hun vrijheid van organisatie, meningsuiting en godsdienstuitoefening.

Het gaat erom terug te keren naar de bron van de waarden die het fundament vormen van het maatschappelijk samenleven, namelijk „de universele waarden van de onschendbare en onvervreemdbare rechten van de persoon, van vrijheid, democratie, gelijkheid en de rechtsstaat“ Verdrag betreffende de...Verdrag betreffende de Europese Unie, preambule.

In de multiculturele context van vandaag verloopt de bevestiging van de universaliteit van deze waarden - die essentieel is voor het voortbestaan ervan - ook via een herontdekking van de eigen wortels en via openheid voor de dialoog met de ander.

Het gaat om een maatschappelijke en politieke noodzaak om de centrale rol van de mens te herontdekken en woorden als vrijheid, democratie, vrede en eenheid daadwerkelijk inhoud te geven. In dit verband is de oproep van paus Franciscus om de complexiteit van de Europese realiteit in al haar rijkdom aan tradities en gevoeligheden te waarderen, waarbij hij „de uitdaging van een constructieve harmonie, vrij van hegemonieën“ benadrukt, van onschatbare waarde. Paus Franciscus - Toespraken - Inzet voor vrijheid, vrede en menselijke waardigheid (November 25, 2014)[[5724]]

Deze dubbele beweging, van herontdekking en dialoog, zal het ook mogelijk maken om een juist evenwicht te vinden tussen de rechten onderling, evenals tussen rechten en plichten, want – zoals paus Franciscus altijd opmerkte –

"het even essentiële en complementaire begrip ‘plicht’ niet langer lijkt te worden geassocieerd met het begrip ‘recht’, zodat men uiteindelijk de rechten van het individu bevestigt zonder er rekening mee te houden dat ieder mens verbonden is met een sociale context, waarin zijn rechten en plichten verbonden zijn met die van anderen en met het algemeen welzijn van de samenleving zelf.“ Paus Franciscus - Toespraken - Inzet voor vrijheid, vrede en menselijke waardigheid (November 25, 2014)[[5724]]

Het hedendaagse Europa staat inderdaad voor een nieuwe fase in zijn lange geschiedenis van ontmoetingen, met de komst naar het continent van vele mannen en vrouwen die op de vlucht zijn voor oorlogsgebieden en vervolging, of op zoek zijn naar een beter leven, ver weg van armoede en ellende.

Zoals ik heb gezegd tijdens mijn recente bezoek aan de Canarische Eilanden, in Spanje:

„De menselijke waardigheid vereist legale en veilige routes, hulp en bijstand, daadwerkelijke samenwerking tegen mensensmokkelaars, effectieve bescherming van de slachtoffers, serieuze opvang- en integratieprocessen, en beleid dat iedereen in staat stelt om in eigen land in waardigheid te leven.“ Paus Leo XIV - Toespraak -...Paus Leo XIV - Toespraak - Ontmoeting met de opvangstructuren voor migranten (12 juni 2026)

Dit alles zou echter nog niet voldoende zijn: iemand opvangen betekent hem of haar integreren alsof hij of zij deel uitmaakt van de eigen familie, door hem of haar de kans te bieden zijn of haar talenten, vaardigheden en gevoeligheid te ontwikkelen, maar ook om de geest van het huis dat hem of haar opvangt te doorgronden. We moeten de historische reikwijdte van wat er gebeurt onderkennen, namelijk een ongekende ontmoeting tussen volkeren en culturen die vraagt om een creatieve herontdekking van onze wortels en tegelijkertijd om aandachtig luisteren naar de ander. De universaliteit van de fundamentele waarden van Europa verzekert ons ervan dat deze dialoog mogelijk is en dat deze een solide basis kan vormen voor onze samenlevingen, waardoor we effectiever kunnen werken aan vrede en een verzoende wereld.

Juist deze helderheid heeft mannen als Schuman geïnspireerd om de tegenstelling tussen culturele identiteiten te overwinnen en de Europese instellingen in het leven te roepen, na afloop van de verschrikkelijke tragedie van de Tweede Wereldoorlog, die heeft aangetoond hoe groot het kwaad is dat de mens aanricht wanneer hij denkt geen belemmeringen te ondervinden bij de uitoefening van zijn macht.

Robert Schuman, die te maken had met voortdurend veranderende grenzen, heeft bijgedragen aan het leggen van de fundamenten voor een Europa dat zich bewust was van de urgentie om de muren neer te halen die het verscheurden. Zijn christelijke opvoeding heeft hem de waarde van gelijkheid bijgebracht, zonder onderscheid naar ras of sociale klasse, en hem de waardigheid van arbeid bijgebracht. De opeenvolging van verschillende nationale soevereiniteiten heeft hem het belang van het internationaal recht en de waarde van het gegeven woord bijgebracht. Opgegroeid in een omgeving waarin trots en wraakzucht de boventoon leken te voeren, zette Schuman zich in voor vrede en broederschap tussen volkeren die, na langdurige strijd, eindelijk erkenden dat ze elkaar nodig hadden.

Wat zijn dan de lessen van Robert Schuman voor het Europa en de wereld van vandaag? Allereerst een diep verlangen naar vrede. Helaas is de oorlog vandaag de dag weer teruggekeerd, ook in Europa: een nieuwe „zinloze slachting“ Paus Benedictus XV - Nota's - Dès le debut - Vredesnota - Aan de hoofden der oorlogvoerende volken (1 augustus 1917) : 7[[1930|7]], die elke dag talloze burgerslachtoffers eist. En ook vandaag de dag, net als in 1950, blijven de woorden uit de Schuman-verklaring actueel: „De bijdrage die een georganiseerd en levend Europa aan de beschaving kan leveren, is onmisbaar voor het handhaven van vreedzame betrekkingen” Déclaration Schuman, Paris,...Déclaration Schuman, Paris, 9 mai 1950. Het is noodzakelijk om een geduldige dialoog aan te gaan, moed te tonen bij het onderhandelen en bereid te zijn bepaalde standpunten op te offeren ten behoeve van het hogere doel van de vrede.

Het streven naar vrede in Europa, evenals in de rest van de wereld, mag zeker niet worden verward met een naïef pacifisme. Integendeel, de woorden van Schuman zijn actueler dan ooit:

„De wereldvrede kan niet worden gewaarborgd zonder creatieve inspanningen die in verhouding staan tot de gevaren die haar bedreigen“ Déclaration Schuman, Paris,...Déclaration Schuman, Paris, 9 mai 1950.

Men moet zich echter hoeden voor de illusie van herbewapening. „Het is geen toeval dat de herhaalde oproepen om de militaire uitgaven te verhogen en de keuzes die daaruit voortvloeien, door veel regeringsleiders worden gepresenteerd met de rechtvaardiging dat anderen een gevaar vormen“ Paus Leo XIV - Boodschappen - Vrede zij met u allen - Naar een ongewapende en ontwapenende vrede - Boodschap voor de 59e Wereldvrededag 1 januari 2026 (8 december 2025), [[9775|+10]] Het bevorderen van vrede is een actieve taak. We moeten ons afvragen of we vandaag de dag werkelijk creatieve inspanningen verrichten om de wereldvrede dichterbij te brengen, of dat we simpelweg proberen „het bloedvergieten van de oorlog in te dammen” en ons beter voor te bereiden op de oorlogen die naar onze veronderstelling nog moeten komen.

Europa is volgens Schuman een continent waar men de voorkeur geeft aan dialoog boven een gewapend conflict; waar middelen worden gebundeld om ervoor te zorgen dat

„elke oorlog (...) niet alleen ondenkbaar, maar ook materieel onmogelijk wordt.“ Déclaration Schuman, Paris,...Déclaration Schuman, Paris, 9 mai 1950

Het Europa volgens Schuman is gebaseerd op de eerbiediging van het internationaal recht, dat - in tegenstelling tot nationale wetten - niet met geweld door een staat kan worden opgelegd, maar berust op het universeel erkende beginsel dat pacta sunt servanda. Dit beginsel wordt zorgvuldig bewaard door de specifieke wetgeving van deze regio, die ook de betrekkingen tussen de staat en de Katholieke Kerk regelt op basis van het Concordaat van 1801 tussen de Heilige Stoel en Frankrijk, dat nog steeds van kracht is.

Het internationaal recht en het multilateralisme benadrukken de daadwerkelijke gelijkheid van staten in hun onderlinge betrekkingen en vormen het beste tegengif tegen de drang naar overheersing, die aan de basis ligt van elk conflict. Tegenwoordig worden de menselijke relaties en de betrekkingen tussen staten steeds barbaarser. De waarde van het gegeven woord wordt geminacht; men gaat juist prat op leugens en bedrog. Europa kan een einde maken aan deze neerwaartse spiraal dankzij het respect voor de ander dat het heeft weten te cultiveren en te behouden, aangezien het de afgelopen tachtig jaar ruimschoots heeft aangetoond dat het mogelijk is om uiteenlopende standpunten, eisen en belangen te verdedigen door elkaar te ontmoeten in plaats van met elkaar in conflict te komen.

Schuman herinnert ons eraan dat we altijd realisme en moed moeten tonen:

„Europa“, zo stelde hij, „zal niet in één keer tot stand komen, noch als een totaalproject: het zal tot stand komen door concrete verwezenlijkingen die in de eerste plaats een feitelijke solidariteit creëren.“ Déclaration Schuman, Paris,...Déclaration Schuman, Paris, 9 mai 1950

We mogen nooit het vertrouwen verliezen in ons vermogen om vooruitgang te boeken, ook al zijn de gezet stappen soms klein en bijna onmerkbaar. De moderne eis om „alles, meteen“ te hebben, strookt niet met de Europese geschiedenis en cultuur, die juist de waarde van tijd en geduld bijbrengen. Met kleine stapjes kan deze concrete solidariteit tot leven worden gebracht, waardoor niemand zich in de steek gelaten of vergeten voelt.

Terwijl ik deze overwegingen deel, denk ik in de eerste plaats aan de jongeren, die geroepen zijn om het Europa van vandaag en morgen op te bouwen. Zoals Schuman al opmerkte:

„Moge dit idee van een verzoend, verenigd en sterk Europa voortaan het motto worden voor de jonge generaties, die ernaar verlangen een mensheid te dienen die eindelijk bevrijd is van haat en angst, en die, na een te lange periode van verdeeldheid, de christelijke broederschap opnieuw leert.“ R. Schuman, Pour l’Europe,...R. Schuman, Pour l’Europe, Genève, 2010 5, p. 46

Tegen de jongeren zeg ik:

• heb de moed om op verantwoordelijke wijze de missie van vredesopbouw te beleven, in jullie hart, in jullie relaties, in jullie gezin, op scholen en universiteiten, in het leven van jullie steden, jullie dorpen en heel Europa.
• Geef niet toe aan de logica van geweld en onderdrukking.
• Heb het leven op elk moment lief en wees niet bang voor de toekomst!
• Wees niet bang om een gezin te stichten, kinderen te krijgen, de waardigheid van elke persoon te verdedigen, vanaf het eerste moment in de schoot van de moeder tot de laatste ademtocht.
• Wees niet bang om onvermoeibaar te werken ten dienste van het welzijn van jullie gemeenschappen, ook door middel van politieke inzet.
• Wees bouwers van gemeenschappen!
• En met jullie zal Europa, stevig geworteld, blijven bloeien en de hele wereld blijven inspireren.
• Moge God jullie bijstaan in deze beslissingen en heel Europa zegenen en beschermen!