Een rechtvaardige samenleving komt op voor elk mensenleven, vrede en vrijheid

Mijnheer de premier,
Mevrouw de voorzitter van het Congres van Afgevaardigden,
Mijnheer de voorzitter van de Senaat,
Mijnheer de president van het Constitutioneel Hof,
Mijnheer de president van het Hooggerechtshof en de Algemene Raad van de Rechtspraak,
Leden van het Congres van Afgevaardigden en de Senaat,
Dames en heren,

Ik dank de president voor haar vriendelijke woorden, alsook voor de uitnodiging die de Apostolische Stoel heeft ontvangen ter gelegenheid van mijn bezoek aan dit land. Ik ben ook dankbaar voor de hoffelijkheid om mij te mogen verwelkomen in dit historische Paleis van het Congres van Afgevaardigden, een prominent centrum van het institutionele, juridische en democratische leven van het Koninkrijk Spanje. Ik sta voor u als bisschop van Rome en herder van de katholieke kerk, mij ervan bewust dat de missie die is toevertrouwd aan de opvolger van de apostel Petrus, als beginsel en fundament van de eenheid van de bisschoppen en de gelovigen vgl: Lumen Gentium, 23[[[617|23]]], de Heilige Stoel op een bijzondere manier in dialoog brengt met volkeren en staten.

Mijn aanwezigheid onder u is bedoeld als een gebaar van verbondenheid met Spanje, in het kader van wederzijdse samenwerking, en als een boodschap in de geest van dienstbaarheid aan de mens. De Kerk "wandelt zij aan zij met de mensheid", deelt haar hoop en haar wonden, luistert naar de vragen van elke tijd en laat zich uitdagen door "alles wat het leven van hedendaagse mannen en vrouwen betreft". Daarom respecteert de Kerk, wanneer zij zich uitspreekt over zaken die het openbare leven aangaan, de eigen missie van de instellingen en de rechtmatige verantwoordelijkheid van hen die de opdracht hebben gekregen om wetten te maken. Zij erkent "de autonomie van aardse werkelijkheid" en "het onderscheid tussen de kerkelijke gemeenschap en de politieke gemeenschap"; en juist vanuit dit besef biedt de Kerk een reflectie die voortkomt uit het verlangen om het algemeen belang te dienen en te herinneren aan wat het menselijk samenleven werkelijk menselijk maakt. vgl: Magnifica Humanitas, 18,19,22[[[9800|18.19.22]]]

In deze ruimte krijgt sociaal samenleven een juridische vorm. Hier worden verschillen gehoord, besproken en, waar mogelijk, omgezet in gezamenlijke beslissingen. Om die reden staat elke wetgevende taak, naast de legitieme diversiteit aan standpunten, uiteindelijk voor een cruciale vraag: welke opvatting van de mens ligt ten grondslag aan wetten, en wat voor soort samenleving bouwen die wetten?

In dit opzicht heeft Spanje een bijzonder rijk erfgoed. Zijn geografische en politieke identiteit is verweven met een geschiedenis waarin geloof en rede, kunst en recht, traditie en denken op vruchtbare wijze samenkomen. In zijn kathedralen en universiteiten, zijn onsterfelijke literatuur, zijn rechtssystemen en de geest van zijn volk zelf, leeft een erfgoed voort dat zijn manier van leven in vrijheid, het beoefenen van rechtvaardigheid en het organiseren van het gemeenschapsleven heeft gevormd.

Van de tijdloze bladzijden van Don Quichot, waar Cervantes verkondigde dat "vrijheid... een van de kostbaarste gaven is die de hemel de mens heeft geschonken" (Don Quichot de la Mancha, II, 58), tot de spirituele diepgang van de heilige Teresa van Ávila, en van de grote Spaanse rechtstraditie tot de metafysische rusteloosheid van Unamuno, die eraan herinnerde dat de mens "zich niet had neergelegd bij de totale dood" (Het tragische levensgevoel, I), heeft Spanje altijd geweten hoe de mens te beschouwen als meer dan slechts een radertje in de sociale, economische of politieke orde. Het heeft de mens erkend als een schepsel dat openstaat voor de waarheid, begiftigd is met vrijheid en gedreven wordt door een dorst naar eeuwigheid die geen enkele tijdelijke realiteit kan lessen – kortom, als iemand wiens waardigheid voorrang heeft boven alle nuttigheid en aan wiens dienst de wetgevende macht is onderworpen.

Om deze reden leidt de reflectie over de mens ons vandaag de dag vanzelfsprekend naar Salamanca en het gedachtegoed dat daar tot wasdom kwam. De symbolische aanwezigheid van koning Ferdinand en koningin Isabella in deze zaal herinnert aan het moment waarop Spanje zich geconfronteerd zag met historische verantwoordelijkheden van universele aard. Enkele jaren later zou Salamanca met bijzondere helderheid de morele en juridische reflectie op zich nemen die de situatie vereiste. Aan die universiteit, vijfhonderd jaar geleden, toen nieuwe werelden en immense mogelijkheden zich openden in de betrekkingen tussen volkeren, begrepen sommige docenten dat de rede niet kon worden ingeroepen om welke macht of eigenbelang dan ook te legitimeren. Zo introduceerden zij in het historisch onderscheidingsvermogen de vraag naar de onherleidbare waarde van ieder mens en de morele grenzen van de macht. Het moet worden erkend dat de samenleving en de Kerk zelf niet altijd aan deze inzichten uit hun eigen christelijke traditie hebben voldaan.

Niettemin opende die vraag een intellectuele en morele horizon die het historische moment oversteeg. De intuïtie van de totus orbis – van een menselijke gemeenschap die groter is dan welke macht dan ook – maakte het mogelijk om het bestaan van juridische en morele banden tussen volkeren te bevestigen. Vanuit Spanje droegen de reflecties van de School van Salamanca – en in het bijzonder die van Fray Francisco de Vitoria, samen met andere Dominicanen en Jezuïeten – bij aan de vorming van een juridisch en moreel bewustzijn dat in staat was te onthouden dat gezag altijd verantwoordelijkheid met zich meebrengt en dat ieder mens erkend moet worden als een subject met rechten en plichten. Die aspiratie klinkt vandaag de dag nog steeds door: dat waardigheid, rechtvaardigheid en het algemeen belang de maatstaf moeten zijn voor sociale verhoudingen, zowel op nationaal als internationaal niveau.

Dit is een van de grootste erfenissen van Spanje: het verenigen van historische daden met de helderheid van morele rede. Die bijdrage, geboren aan de oevers van de Tormes, oversteeg klaslokalen en bibliotheken en werd onderdeel van een breder bewustzijn, gedeeld door de internationale gemeenschap, die zich voortdurend afvraagt hoe vrede gebouwd kan worden op de erkenning van de mens en niet op het opleggen van geweld. Die erfenis leeft ook voort in dit Parlement, telkens wanneer wetgevers zich afvragen hoe ervoor te zorgen dat wat mogelijk is rechtvaardig is, dat wat wettelijk is werkelijk humaan is, en dat de wil van de meerderheid de goederen beschermt die iedereen toebehoren en respecteert wat geen enkele meerderheid rechtmatig kan schenden.

De "Salamanca-kwestie" blijft richtinggevend voor degenen die actief zijn in het openbare leven. De nieuwe werelden die zich voor ons openen, staan tegenwoordig niet meer op kaarten aangegeven: ze ontvouwen zich in technologie, de economie, de biomedische wetenschap en het digitale domein, waar de menselijke macht steeds gevoeliger gebieden van het persoonlijke en sociale leven raakt.

Vooruitgang biedt bewonderenswaardige mogelijkheden, en vandaag de dag zien we dit op een unieke manier in de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie en nieuwe technologieën. Zoals ik in mijn recente encycliek al aangaf, is technologie op zichzelf niet neutraal, omdat ze het gezicht aanneemt van degenen die haar bedenken, financieren, reguleren en gebruiken vgl: Magnifica Humanitas, 9[[[9800|9]]]; daarom moeten we, in het licht van de transformaties van onze tijd, bij onze besluitvorming de plaats van de mens centraal stellen en ons richten op de manier waarop de waardigheid van arbeid, solidariteit, sociaal beleid en het algemeen belang vandaag de dag op nieuwe wijze worden benaderd.

Dit onderscheidingsvermogen begint met een fundamentele stelling: elke werkelijk rechtvaardige samenleving is gegrondvest op de erkenning van de onschendbare waardigheid van de menselijke persoon. Deze waardigheid gaat vooraf aan elke concessie van de staat en mag op geen enkel moment worden ondergeschikt gemaakt aan een wisselende maatschappelijke consensus of aan de grillen van de meerderheid. vgl: Het luisterend hart - Reflecties op de onderbouwing van het recht, 3[[[4300|3]]] Zij komt toe aan ieder mens louter door het feit van zijn bestaan, en om deze reden moet zij leidend zijn voor elk positief rechtssysteem. Het christelijk geloof verkondigt dit op basis van de Openbaring; het menselijk verstand kan het erkennen als een vereiste dat is ingeschreven in de waarheid van de mens. vgl: Het luisterend hart - Reflecties op de onderbouwing van het recht, 3[[[4300|3]]] Wanneer deze overtuiging levend blijft, wordt de wet een bescherming voor allen en een waarborg tegen het opleggen van particuliere belangen en agenda's.

Op basis hiervan is het mijn taak om vandaag een kalm en vastberaden woord te spreken tot hen die de zware verantwoordelijkheid dragen voor het wettelijk regelen van het maatschappelijk samenleven. Dit samenleven kan bedreigd worden door de wegwerpcultuur, zoals paus Franciscus zo vaak heeft gewaarschuwd (vgl. Toespraak tot de plenaire vergadering van de Pauselijke Academie voor het Leven, 27 september 2021). In die zin, als het leven niet langer als fundamentele waarde wordt erkend, welke toekomst kan onze samenleving dan nog hebben? Kan een gemeenschap die het ongeboren kind, de ouderen, de zieken, degenen die in stilte lijden of degenen die volledig afhankelijk zijn van de zorg van anderen in de schaduw stelt, wel volledig rechtvaardig genoemd worden? De bescherming van het menselijk leven is geen partijpolitieke kwestie en geen confessioneel belang: het is een doel van de beschaving. Elk menselijk leven moet erkend en beschermd worden vanaf de conceptie tot het natuurlijke einde, in alle omstandigheden van zijn bestaan. Wanneer deze zekerheid wordt vertroebeld, zijn de meest kwetsbaren de eerste slachtoffers en verliest de wet haar diepste betekenis: het dienen en beschermen van ieder mens. Om deze reden komt de morele grootsheid van een natie bovenal tot uiting in haar vermogen om de meest kwetsbare levens te begeleiden, te beschermen en lief te hebben.

Het algemeen belang is in zekere zin de 'maatschappelijke uitdrukking van de waardigheid die in ieder mens wordt erkend'. Magnifica Humanitas, 59[[9800|59]] Het bestaat niet uit de loutere som van individuele belangen, maar veeleer uit 'de som van die voorwaarden van het maatschappelijk leven die sociale groepen en hun individuele leden relatief grondige en gemakkelijke toegang bieden tot hun eigen zelfverwezenlijking.' Gaudium et Spes, 26[[575|26]] Wanneer het algemeen belang ophoudt een gedeelde horizon te zijn, loopt het publieke handelen het risico te fragmenteren in deelbelangen, die niet in staat zijn te beschermen wat iedereen toekomt.

In deze context krijgt het gezin – de primaire menselijke realiteit en de natuurlijke basis van de gemeenschap – een bijzondere betekenis. In het gezin raken generaties met elkaar verweven en wordt een levende herinnering doorgegeven, wat de samenleving innerlijke continuïteit geeft. Waar het gezin wordt gekoesterd, wordt ook de spirituele en sociale stabiliteit van naties versterkt. Het gezin zal altijd de eerste school van de mensheid zijn, waar men, vóór waar ook, de basisgrammatica van het samenleven leert: het leven verwelkomen, voor anderen zorgen, vergeven, dienen en erbij horen.

Onderwijsinstellingen spelen ook een cruciale rol in deze taak. In deze instellingen kunnen nieuwe generaties leren de waarheid te zoeken en lief te hebben, na te denken over de zin van het leven en de waardigheid van ieder mens. Om die reden stellen veel ouders die willen dat hun kinderen leren omgaan met anderen, kritisch te denken en solide waarden te verwerven, grote hoop op deze instellingen. Zij zien ze als waardevolle bondgenoten in de opvoeding van hun kinderen. Deze samenwerking moet altijd het 'primaire en onvervreemdbare recht' van ouders respecteren om 'de vorm van onderwijs en vorming voor hun kinderen te kiezen, op een wijze die strookt met hun morele, culturele en religieuze overtuigingen'. vgl: Magnifica Humanitas, 143[[[9800|143]]] vgl. Internationaal Verdrag...vgl. Internationaal Verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten, art. 18.4

De bevestiging van de menselijke waardigheid mag niet abstract blijven wanneer zoveel mensen gedwongen worden alles achter te laten op zoek naar vrede, veiligheid en een toekomst. Het tragische drama van migratie daagt ook het geweten van naties en de ethische grondslagen van de internationale orde van vandaag uit. Talloze mannen, vrouwen en kinderen worden, vaak door dramatische omstandigheden, gedwongen hun gemeenschap te verlaten en geliefden, geschiedenis en banden achter te laten. Deze realiteit gaat verder dan een louter demografische of economische analyse: het is een uitermate morele en juridische kwestie. Overal waar mensen worden gediscrimineerd vanwege hun nationale, etnische, religieuze of taalkundige afkomst, of vanwege hun economische of sociale status, wordt het universele beginsel van de gelijke waardigheid van alle mensen ernstig geschonden.

De situatie van migranten en vluchtelingen vraagt om een reactie die zich richt op de mensen, die de grondoorzaken aanpakt die hen dwingen te vertrekken, en verder gaat dan het louter beheren van migratiestromen. Dit leidt tot een tweeledige eis voor sociale rechtvaardigheid: het bieden van veilige en legale routes, een respectvol welkom en reële kansen op integratie; En tegelijkertijd het recht op verblijf in eigen land bevorderen, door ervoor te zorgen dat niemand zijn of haar thuis hoeft te verlaten vanwege een gebrek aan vrede, veiligheid of fatsoenlijke leefomstandigheden, inclusief economische ongelijkheid en de gevolgen van de klimaatcrisis. vgl: Magnifica Humanitas, 81[[[9800|81]]]

De afgelopen jaren hebben steeds gevaarlijkere routes de extreem hoge kosten van deze realiteit, die zo vaak verborgen of genegeerd wordt, aan het licht gebracht. Veel mensen blijven ten prooi aan mensenhandelaren en smokkelaars die misbruik maken van hun wanhoop. Het is noodzakelijk om de preventie, redding en hulp aan slachtoffers te versterken, met name in het kader van regionale en multilaterale samenwerking.

Geen enkele natie kan een uitdaging van deze omvang alleen aangaan. Daarom is een gecoördineerde, ondersteunende en effectieve respons onmisbaar, een respons die bescherming, een warm welkom en reële integratiemogelijkheden kan garanderen aan degenen die migreren. Wanneer de institutionele respons toegankelijk, rechtvaardig en gecoördineerd is, houden grenzen op plaatsen van verlatenheid te zijn en kunnen ze ruimtes worden voor de verantwoorde bescherming van de menselijke waardigheid.

Dames en heren:

De wereld bevindt zich in een diepe spirituele en culturele crisis, die zich manifesteert in diverse vormen van geweld, polarisatie en wederzijds wantrouwen. In deze context komt vrede naar voren als een politieke aspiratie en, nog meer, als een ware morele plicht. Het vraagt om een publiek debat dat respect toont voor mensen met een andere mening, om instellingen die zich inzetten voor dialoog, om een historisch geheugen dat streeft naar waarheid en verzoening, en om een sociaal leven dat burgerlijke vriendschap en wederzijds respect kan handhaven te midden van meningsverschillen.

Op internationaal niveau vereist vrede diplomatieke moed, ethische verantwoordelijkheid en een toekomstvisie die gebaseerd is op respect voor de identiteit van elk volk en op de verplichting van staten om hun geschillen op te lossen via de vreedzame middelen die het internationaal recht biedt. Elke oorlog is uiteindelijk een pijnlijke nederlaag voor het vermogen om te onderhandelen en ook voor dat gemeenschappelijke menselijke bewustzijn dat de banden van rechtvaardigheid tussen naties erkent. Wapens kunnen een tijdelijke stilte afdwingen, maar ze kunnen nooit een echte en duurzame vrede tot stand brengen.

Het is daarom zorgwekkend dat in verschillende delen van de wereld – en ook in Europa – herbewapening opnieuw wordt gepresenteerd als een bijna onvermijdelijke reactie op de fragiele internationale situatie. Ware veiligheid vloeit echter voort uit rechtvaardigheid, geduldig overleg, respect voor het internationaal recht en een beleid dat het leven van mensen boven de belangen stelt die baat hebben bij oorlog. De ontwikkeling van nieuwe technologieën en kunstmatige intelligentie in de militaire sfeer vereist ook een rigoureus ethisch toezicht, zodat beslissingen over leven en dood nooit aan geautomatiseerde systemen worden overgelaten en nooit worden onttrokken aan de morele verantwoordelijkheid van de mens (vgl. Toespraak aan de Universiteit van La Sapienza, 14 mei 2026).

De internationale gemeenschap wordt opgeroepen de onmisbare waarde van dialoog te herontdekken als een geduldige weg naar rechtvaardige en duurzame overeenkomsten, gebaseerd op respect voor verdragen, op de transparantie van diplomatiek handelen en op de oprechte wil om vrede boven het gebruik van geweld te stellen. Hieruit vloeit vertrouwen en hoop voort.

Zoals het motto van de Europese Unie, In varietate concordia (Eenheid in verscheidenheid), ons eraan herinnert, standaardiseert ware eenheid niet, maar verenigt zij juist in diversiteit, waardoor culturen, gevoeligheden en tradities een kans bieden voor wederzijdse verrijking.

Evenzo is het binnen samenlevingen zelf van essentieel belang een cultuur van wederkerigheid te bevorderen. Politiek pluralisme mag niet ontaarden in het voortdurend kleineren van de tegenstander. In een volwassen samenleving kan zelfs conflict een weg naar vrede worden, wanneer verschillen worden verzacht door te luisteren en gericht zijn op het erkennen van de behoeften, aspiraties en mogelijkheden van iedereen.

Maar vrede is niet louter een politieke of institutionele realiteit. Het is ook de vrucht van het geweten, waar wrok, onverschilligheid en haat plaatsmaken voor verzoening. Om die reden wordt vrede ook gevestigd en beschermd door taal. Woorden kunnen wegen openen of sluiten; ze kunnen de werkelijkheid verlichten of vervormen tot het punt waarop ontmoeting onmogelijk wordt. Wie een openbaar ambt bekleedt, heeft daarom een bijzondere plicht om zorgvuldig met zijn woorden om te gaan en de taal te ontwapenen (vgl. Boodschap voor de Veertigdagenperiode 2026, 13 februari 2026). Standvastigheid vereist geen minachting; meningsverschil leidt niet tot vernedering.

Uit dit respect voor anderen vloeit ook de plicht voort om de ruimte te beschermen waarin hun overtuigingen, hun geweten en hun relatie met God rijpen. Aandacht voor dit innerlijke domein maakt een beter begrip mogelijk van een cruciale kwestie voor elke werkelijk democratische samenleving: vrijheid van denken, geweten en religie, een fundamenteel recht dat de meest intieme levenssfeer van de mens beschermt. De vrijheid waarop de hedendaagse staat is gebouwd, erkent, indien authentiek, de religieuze dimensie van de mens, respecteert deze en beschermt deze wettelijk; en waarborgt dat geloof geen reden is om iemands bijdrage aan de samenleving op te geven.

Zonder de juridische sfeer met de morele te verwarren, is het ook belangrijk te benadrukken dat vrijheid in haar volle betekenis moet worden begrepen. Vrij zijn betekent niet simpelweg vrij zijn van dwang of veel keuzemogelijkheden hebben; het betekent in staat zijn het goede te herkennen en zich er verantwoordelijk voor in te zetten. Om die reden vereist elke werkelijk vrije samenleving ook een gepaste beperking van de publieke macht, zodat de vrijheid van individuen, gemeenschappen en verenigingen niet onnodig wordt ingeperkt (vgl. Dignitatis Humanae, 1). Vanuit dit perspectief mag de legitieme autonomie van de wereldlijke orde zich nooit vijandig opstellen tegenover religie. Geloof streeft er niet naar zichzelf op te dringen door middel van privileges of dwang; maar het kan ook niet het zwijgen worden opgelegd alsof het irrelevant is voor het openbare leven.

In deze context is het sacramentele biechtgeheim van bijzonder belang voor de katholieke kerk. Het maakt deel uit van de bredere sfeer van godsdienstvrijheid, die geloofsgemeenschappen hun eigen ruimte voor leven, organisatie en interne discipline garandeert (vgl. Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa, De Helsinki-slotakte, 1 augustus 1975, Principe VII). Het juridisch beschermen ervan, zoals op vergelijkbare wijze in sommige beroepen gebeurt, betekent het behoud van een heilige ruimte van innerlijke vrijheid, waar de gelovige zijn of haar ziel voor God kan openen zonder angst voor externe druk, zoals ook internationale normen erkennen (vgl. Internationaal Strafhof, Regels van Procedure en Bewijs, Regel 73.3).

Dames en heren:

Sta mij toe even stil te staan bij enkele van de afbeeldingen die deze zaal sieren. In deze zaal stroomt natuurlijk licht naar binnen door het dakraam dat de ruimte bekroont. Dat licht van bovenaf herinnert ons eraan dat ook de politiek een kracht moet erkennen die eraan voorafgaat en die haar overstijgt.

Evenzo herinneren de schilderijen op het bovenste deel van de hoofdwand, die de ontvangst van het Evangelie en de Tien Geboden uitbeelden, ons aan iets essentieels. Zonder de politieke orde met de religieuze te verwarren, nodigen deze symbolen ons uit te erkennen dat moderne vrijheid ook gevormd is door een lange gewetensvorming, diep geworteld in de christelijke traditie. In die innerlijke school leerden mensen dat de wet het goede moet dienen, dat rechtvaardigheid grenzen stelt aan geweld, dat macht legitimiteit vereist, dat de armen volledig tot de gemeenschap behoren, dat de vreemdeling met respect voor zijn waardigheid moet worden ontvangen en dat een mensenleven nooit als handelswaar mag worden behandeld.

Een wet verkrijgt haar ware grootsheid niet louter door formeel te zijn aangenomen; zij verkrijgt die grootsheid wanneer zij, naast de formele geldigheid, de waardigheid van de persoon kan weerstaan en die toets zonder schande kan doorstaan.

Ik nodig u daarom uit om uw blik te richten op de wereld om u heen, niet om u af te wenden van de werkelijkheid, maar om te bedenken dat elke beslissing van de overheid echte mensen raakt, vooral degenen die minder macht hebben om hun stem te laten horen. De reikwijdte van iemands blik bestaat er juist in om dieper te kijken naar wat er op het spel staat bij elke publieke beslissing. Daarom is, naast technische oplossingen en juridische hervormingen, ook een morele vernieuwing nodig.

Spanje heeft veel te bieden op deze weg. Het bezit een taal die continenten overbrugt; Een culturele, juridische en spirituele traditie die met succes een dialoog tussen geloof en rede, recht en geweten, eenheid en pluraliteit heeft bevorderd. Deze historische ervaring herinnert ons ook aan de waarde van harmonie en aan de geduldige inspanning om een vreedzame en rechtvaardige samenleving op te bouwen.

Moge deze nobele natie nooit haar wortels uit het oog verliezen, noch de moed om naar de toekomst te kijken. Moge Spanje een land van ontmoeting, cultuur, solidariteit en hoop blijven. En moge het openbare leven altijd de vastberadenheid van overtuigingen verenigen met de nobelheid van dialoog en de grootsheid van dienstbaarheid.

Moge God vrede schenken aan alle volken der aarde, harmonie aan gezinnen en sereniteit aan gewetens. En mogen dagen van voorspoed, rechtvaardigheid en blijvende vrede neerdalen op het Koninkrijk Spanje, getekend door de apostolische voetafdruk van de heilige Jacobus en door de moederlijke aanwezigheid van Onze-Lieve-Vrouw van de Pilaar.

Hartelijk dank.