Vrede zij met u allen - Naar een ongewapende en ontwapenende vrede

Vrede zij met u!
Deze eeuwenoude groet, die ook vandaag nog in veel culturen gebruikelijk is, kreeg op de avond van Pasen een ongekende kracht toen de verrezen Jezus hem uitsprak. Zijn woorden - Vrede zij met jullie! (Joh. 20, 19.21)[b:Joh. 20, 19.21] - zijn meer dan een wens; ze bewerkstelligen een blijvende transformatie in wie ze ontvangt en veranderen zo de gehele werkelijkheid. Daarom geven de opvolgers van de apostelen elke dag, overal ter wereld, stem aan deze uiterst stille revolutie:

Vrede zij met u! Sinds de avond van mijn verkiezing tot bisschop van Rome heb ik mijn eigen groet willen laten opgaan in dit koor van stemmen dat deze boodschap verkondigt. Ik wil het nogmaals benadrukken: dit is de vrede van de verrezen Christus - een vrede die ongewapend is en ontwapenend, nederig en standvastig. Zij komt voort uit God, die ieder van ons onvoorwaardelijk liefheeft. vgl: Boodschap van Paus Leo XIV direct na de Pauskeuze en voorafgaand aan de zegen "Urbi et Orbi"[[[9482]]]

De vrede van de verrezen Christus
Christus is onze vrede. Hij is de Goede Herder die de dood heeft overwonnen en de muren van verdeeldheid tussen mensen heeft neergehaald. (Ef. 2, 14)[[b:Ef. 2, 14]] Hij geeft zijn leven voor de kudde en heeft nog vele schapen buiten de omheining van de schaapskooi. (Joh. 10, 11.16)[[b:Joh. 10, 11.16]] Zijn aanwezigheid, zijn zelfgave en zijn overwinning vinden weerklank in de volharding van de vele getuigen door wie Gods werk in de wereld voortduurt - een werk dat in de duisternis van deze tijd alleen maar tastbaarder en stralender wordt.

Het contrast tussen duisternis en licht is meer dan een bijbels beeld voor de barensweeën waaruit een nieuwe wereld wordt geboren; het is een ervaring die ons doordringt en aangrijpt te midden van de beproevingen van deze tijd. We moeten het licht echter blijven zien en erin blijven geloven om niet in de duisternis weg te zinken. Hoewel de leerlingen van Jezus deze roeping op een unieke en bevoorrechte wijze mogen beleven, vindt zij op velerlei manieren ook haar weg naar het hart van ieder mens. Vrede bestaat; zij wil in ons wonen. Zij bezit de zachte kracht om ons verstand te verlichten en te verruimen; zij weerstaat het geweld en overwint het. Vrede ademt eeuwigheid: terwijl we het kwaad 'Genoeg!' toeschreeuwen, fluisteren we de vrede een zacht 'Voor altijd' toe. De Verrezene heeft dit perspectief geopend. Gesterkt door dit innerlijk weten blijven vredestichters als wachters in de nacht weerstand bieden aan de besmetting door de duisternis - ook nu de wereld geteisterd wordt door wat paus Franciscus "de derde wereldoorlog in stukken" heeft genoemd.

Helaas kunnen we het licht ook uit het oog verliezen. Wanneer dat gebeurt, verdwijnt elk gevoel voor realisme en geven we ons over aan een vertekend wereldbeeld, beheerst door duisternis en angst. Velen bestempelen vandaag de dag verhalen zonder hoop als 'realistisch' - verhalen die blind zijn voor de schoonheid van de ander en de genade van God vergeten, die altijd werkzaam blijft in het menselijke hart, hoe diep dat ook door de zonde verwond is. De Heilige Augustinus spoorde christenen aan tot een onverbrekelijke vriendschap met de vrede, om haar diep in hun geest te koesteren en haar heldere warmte uit te stralen. Tot zijn gemeenschap schreef hij: Houd vast aan de vrede. Als u anderen tot vrede wil trekken, bezit en bewaar haar dan eerst zelf Laat wat u in anderen wil ontsteken, eerst vlam vatten in uzelf. 357,3[[880]]

Geliefde broeders en zusters, of we nu de gave van het geloof bezitten of het gevoel hebben dat we die missen: laten we ons openstellen voor de vrede! Laten we haar verwelkomen en herkennen, in plaats van te geloven dat zij onbereikbaar of onmogelijk is. Vrede is niet zozeer een doel, maar een aanwezigheid en een weg die we gaan. Zelfs als zij van binnen en van buiten op weerstand stuit, moeten we haar behoeden als een kleine vlam in de storm - zonder de namen en de verhalen te vergeten van de getuigen van deze vrede. Vrede is een beginsel dat onze keuzes leidt en bepaalt. Zelfs waar alleen nog ruïnes resten en de wanhoop onafwendbaar lijkt, vinden we juist vandaag mensen die de vrede niet zijn vergeten. Zoals Jezus op de avond van Pasen de plek binnenging waar zijn leerlingen angstig en ontmoedigd bijeen waren, zo blijft de vrede van de verrezen Christus deuren en barrières doorbreken via de stemmen en gezichten van zijn getuigen. Zij is de gave die ons in staat stelt het goede niet te vergeten, het als overwinnaar te herkennen en er steeds opnieuw, samen, voor te kiezen.

Een ongewapende vrede
Kort voordat Hij gevangen werd genomen, in een moment van diep vertrouwen, zei Jezus tegen wie bij Hem waren: Ik laat jullie vrede na: mijn vrede geef ik jullie, zoals de wereld die niet geven kan. En Hij voegde er onmiddellijk aan toe: Maak je niet ongerust en verlies de moed niet (Joh. 14, 27)[b:Joh. 14, 27]. Die onrust en vrees konden natuurlijk te maken hebben met het geweld dat Hem weldra zou treffen. Maar de evangeliën verhullen niet dat het vooral zijn vreedzame antwoord was dat de leerlingen verontrustte. Het was een weg die zij allen - met Petrus voorop - betwistten, maar waarop de Meester hun vroeg Hem tot het einde toe te volgen. De weg van Jezus blijft een bron van onrust en vrees. Tegen wie Hem met geweld wil verdedigen, herhaalt Hij met klem: Steekje zwaard in de schede (Joh. 18, 11)[b:Joh. 18, 11] (Mt. 26, 52)[[b:Mt. 26, 52]] De vrede van de verrezen Jezus is ongewapende vrede, omdat zijn eigen strijd - te midden van concrete historische, politieke en sociale omstandigheden - geweldloos was. Van deze vernieuwing moeten christenen samen profetisch getuigen, indachtig de tragedies waaraan zij maar al te vaak medeplichtig zijn geweest. De grote parabel van het Laatste Oordeel nodigt alle christenen uit om vanuit dit besef barmhartig te handelen. (Mt. 25, 31-46)[[b:Mt. 25, 31-46]] Zo zullen zij broeders en zusters aan hun zijde vinden die op verschillende wijzen hebben leren luisteren naar het lijden van anderen en die zichzelf innerlijk hebben bevrijd van de illusie van het geweld.

Hoewel veel mensen vandaag de dag een hart hebben dat openstaat voor vrede, worden zij vaak overvallen door een groot gevoel van onmacht bij de steeds onzekerdere loop van de gebeurtenissen. De Heilige Augustinus wees echter al op een bijzondere paradox: Het is moeilijker om de vrede te bezingen dan om haar te bezitten. Willen we haar prijzen? Dan moeten we ons inspannen, zoeken naar de juiste ideeën en zorgvuldig onze woorden wegen. Maar willen we haar bezitten? Dan vinden en bewaren we haar zonder enige inspanning. 357,1[[880]]

Wanneer we vrede enkel zien als een verafgelegen ideaal, vinden we het op den duur niet langer schandalig dat zij met voeten wordt getreden, of zelfs dat men oorlog voert om haar af te dwingen. Het ontbreekt ons dan aan die juiste ideeën, aan zorgvuldig gewogen woorden en aan het vermogen om te verkondigen dat vrede nabij is. Als vrede geen doorleefde werkelijkheid is die we koesteren en beschermen, krijgt agressie vrij spel - zowel in ons privéleven als in de samenleving. In de betrekkingen tussen burgers en bestuurders gaat men het zelfs als een tekortkoming zien wanneer men zich niet voldoende voorbereidt op oorlog, niet direct reageert op aanvallen of geweld niet met geweld beantwoordt. Ver voorbij het principe van legitieme zelfverdediging beheerst een dergelijke confrontatielogica nu de wereldpolitiek, wat leidt tot een wereldwijde destabilisering die elke dag dramatischer en onvoorspelbaarder wordt. Het is geen toeval dat veel regeringsleiders hun roep om hogere militaire uitgaven - en de politieke keuzes die daaruit volgen - steevast rechtvaardigen door te wijzen op het vermeende gevaar van de ander. In werkelijkheid belichamen de militaire afschrikking en de nucleaire dreiging in het bijzonder, de irrationaliteit van de verhouding tussen volkeren die niet stoelt op recht, gerechtigheid of vertrouwen, maar op angst en de heerschappij van de sterkste. "Dit maakt" - zo schreef de Heilige Johannes XXIII al in zijn tijd - "dat volkeren in voortdurende angst leven, als voor een orkaan die elk moment met een onvoorstelbare kracht kan losbarsten. En terecht, want er is geen gebrek aan wapens. Het is welhaast onvoorstelbaar dat er mensen zouden zijn die de verantwoordelijkheid durven dragen voor de moordpartijen en de onbeschrijfelijke verwoestingen van een oorlog. Toch valt niet te ontkennen dat een onvoorziene en toevallige gebeurtenis de vonk kan zijn die een allesverwoestende oorlogsbrand ontsteekt." Pacem in Terris, 111[[53|111]]

In 2024 zijn de wereldwijde militaire uitgaven met 9,4% gestegen ten opzichte van het jaar daarvoor. De stijging bevestigt een trend die al tien jaar ononderbroken aanhoudt en brengt het totaal op 2.718 miljard dollar - maar liefst 2,5% van het wereldwijde bbp. Cfr SIPRI Yearbook:...Cfr SIPRI Yearbook: Armaments, Disarmament and International Security (2025). Bovendien lijkt men de nieuwe uitdagingen van deze tijd niet alleen te willen beantwoorden met een enorme economische inspanning voor bewapening, maar ook met een verandering van het onderwijsbeleid. In plaats van een cultuur van herinnering te voeden - die de lessen van de twintigste eeuw bewaart en de miljoenen slachtoffers niet in de vergetelheid laat raken - zet men nu in op communicatiecampagnes en onderwijsprogramma's. Via scholen, universiteiten en de media wordt een gevoel van constante dreiging verspreid en een uitsluitend militaire visie op defensie en veiligheid ingeprent.

Wie "werkelijk van vrede houdt, heeft ook de vijanden van de vrede lief". 357, 1[[3598]] Zo adviseerde de Heilige Augustinus om geen bruggen af te breken en niet in verwijten te blijven hangen, maar te kiezen voor de weg van het luisteren en - waar mogelijk -open te staan voor de argumenten van de ander. Zestig jaar geleden werd het Tweede Vaticaanse Concilie afgerond met een hernieuwd besef: de dialoog tussen de Kerk en de moderne wereld is urgenter dan ooit. Met name de constitutie Gaudium et Spes[575] waarschuwde destijds voor de nieuwe vormen van oorlogsvoering: "Het specifieke gevaar van de moderne oorlog is dat de bezitters van hoogtechnologische wapens de mogelijkheid krijgen om onvoorstelbare misdaden te begaan. Door een onverbiddelijke kettingreactie kan dit de menselijke wil meesleuren in de meest gruwelijke plannen. Om te voorkomen dat dit ooit gebeurt, doen de bisschoppen uit de hele wereld, in concilie bijeen, een dringend beroep op iedereen - en in het bijzonder op regeringsleiders en militaire bevelhebbers - om zich bewust te blijven van hun zware verantwoordelijkheid tegenover God en de gehele mensheid." Gaudium et Spes, 80[[575|80]]

Wij bekrachtigen de oproep van de concilievaders en blijven ervan overtuigd dat de dialoog op elk niveau de meest effectieve weg is. Tegelijkertijd zien wij hoe de voortschrijdende technologie en de militaire inzet van artificiële intelligentie de tragiek van gewapende conflicten hebben geradicaliseerd. Er tekent zich zelfs een proces af waarin politieke en militaire leiders van hun verantwoordelijkheid worden ontheven, doordat beslissingen over leven en dood steeds vaker aan machines worden 'gedelegeerd'. Dit vormt een ongekende destructieve spiraal die het juridische en filosofische humanisme aantast - het fundament waarop elke beschaving rust en waardoor zij wordt beschermd. Het is noodzakelijk om de enorme concentratie van private, economische en financiële belangen aan de kaak te stellen die staten in deze richting drijven. Maar dat alleen volstaat niet als we niet tegelijkertijd het geweten wakker schudden en het kritische denken stimuleren. De encycliek Fratelli tutti[7800] presenteert de Heilige Franciscus van Assisi als het voorbeeld van een dergelijk ontwaken: "In de toenmalige wereld vol wachttorens en verdedigingsmuren, werden steden verscheurd door bloedige oorlogen tussen machtige families, terwijl de armoede in de achtergestelde buitenwijken hand over hand toenam. Juist daar ontving Franciscus de ware innerlijke vrede in zijn hart; hij bevrijdde zich van elk verlangen om over anderen te heersen. Hij werd een van de minsten en probeerde in harmonie met iedereen te leven." Fratelli tutti, 4[[7800|4]] Dit is een verhaal dat in ons wil voortleven; het vraagt ons de krachten te bundelen en samen bij te dragen aan een ontwapenende vrede - een vrede die voortkomt uit openheid en evangelische nederigheid.

Een ontwapenende vrede
Goedheid is ontwapenend. Misschien is God daarom wel een kind geworden. Het mysterie van de menswording bereikt zijn diepste punt van zelfontlediging in de nederdaling ter helle, maar het begint in de schoot van een jonge moeder en openbaart zich in de kribbe van Betlehem. Vrede op aarde, zingen de engelen; zij verkondigen de aanwezigheid van een weerloze God, door wie de mensheid pas ontdekt dat zij bemind wordt wanneer zij zich over Hem ontfermt. (Lc. 2, 13-14)[[b:Lc. 2, 13-14]] Niets heeft het vermogen om ons zo fundamenteel te veranderen als een kind. En misschien is het juist de gedachte aan onze eigen zonen en dochters, aan alle kinderen en aan hen die even weerloos zijn als zij, die ons diep in het hart raakt. (Hand. 2, 37)[[b:Hand. 2, 37]] In dit verband schreef mijn gewaardeerde voorganger dat menselijke broosheid de kracht heeft om ons de ogen te openen voor wat blijvend is en wat voorbijgaat, wat leven geeft en wat doodt. Misschien neigen we er daarom zo vaak toe onze beperkingen te loochenen en ontwijken we weerloze en gewonde mensen - zij hebben immers de macht om de koers die wij als individu en als gemeenschap varen, ter discussie te stellen. Paus Franciscus, Brief aan de...Paus Franciscus, Brief aan de directeur van de Corriere della Sera (14 maart 2025).

Johannes XXIII introduceerde als eerste het perspectief van een integrale ontwapening, die alleen standhoudt door een vernieuwing van hart en geest. In Pacem in Terris[53] schreef hij: "Iedereen moet inzien dat het onmogelijk is om de wapenwedloop te stoppen, de wapenvoorraden te verminderen of - wat het allerbelangrijkste is - wapens volledig uit te bannen, als die ontwapening niet integraal is en niet evenzeer in de harten van de mensen tot stand komt. Dit betekent dat iedereen zich eensgezind en oprecht moet inzetten om de angst en de psychose van een dreigende oorlog uit de menselijke geest te verdrijven. Dit vereist dat het principe dat vandaag als de hoogste garantie voor de vrede wordt beschouwd - het bewapeningsevenwicht- wordt vervangen door een totaal ander principe: de erkenning dat een ware en duurzame vrede tussen volkeren uitsluitend kan rusten op wederzijds vertrouwen. Wij zijn ervan overtuigd dat dit doel haalbaar is. Het is niet alleen een eis van de gezonde rede, maar een uiterst wenselijke zaak die rijke vruchten zal afwerpen."Pacem in Terris, 113[[53|113]]

Dit is een fundamentele dienst die de religies aan de lijdende mensheid moeten bewijzen: waakzaam blijven voor de groeiende verleiding om zelfs gedachten en woorden tot wapens te smeden. De grote spirituele tradities en het juiste gebruik van de rede leren ons immers om verder te kijken dan bloedverwantschap of etniciteit. Ze sporen ons aan om die vormen van broederschap te overstijgen die enkel hen erkennen die op ons lijken, maar hen afwijzen die anders zijn. Vandaag de dag zien we dat dit niet langer vanzelfsprekend is. Helaas wordt de taal van het geloof in de hedendaagse wereld steeds vaker meegesleurd in de politieke strijd, om nationalisme te zegenen en om geweld en gewapende conflicten religieus te rechtvaardigen. Gelovigen moeten deze vormen van godslastering, die de heilige naam van God verduisteren, vastberaden weerspreken - bovenal door het getuigenis van hun eigen levenswijze. Daarom is het, naast concrete actie, meer dan ooit noodzakelijk om gebed, spiritualiteit en de oecumenische en interreligieuze dialoog te koesteren als wegen naar vrede en als talen van ontmoeting tussen tradities en culturen. Het is ons diep verlangen dat wereldwijd "elke gemeenschap een 'huis van vrede' wordt - een plek waar we vijandigheid leren ontwapenen door dialoog, waar we gerechtigheid praktiseren en vergeving koesteren." We geven het geloof door met Jezus in het middelpunt, [[9555|+9]] Vandaag moeten we meer dan ooit, door een alerte en vruchtbare pastorale creativiteit, laten zien dat vrede geen utopie is.

Tegelijkertijd mag dit op geen enkele wijze de aandacht afleiden van het belang van de politieke dimensie. Wie de hoogste publieke verantwoordelijkheid draagt binnen de meest gezaghebbende instellingen, "moet vastberaden zoeken naar een wereldorde waarin internationale betrekkingen rusten op een evenwicht dat beantwoordt aan de menselijke natuur. Dit evenwicht steunt op wederzijds vertrouwen, oprechtheid in de diplomatie en de getrouwe naleving van de gemaakte afspraken. Het is essentieel dat diepgaand onderzoek de weg vrijmaakt voor vriendschappelijke, duurzame en heilzame verdragen." Pacem in Terris, 118[[53|118]] Dit is de ontwapenende weg van de diplomatie, de bemiddeling en het internationaal recht - een weg die helaas steeds vaker wordt gelogenstraft door de schending van moeizaam bereikte akkoorden. Juist nu moeten we de positie van supranationale instellingen niet ondermijnen, maar hun gezag juist krachtig versterken.

Vandaag de dag staan gerechtigheid en menselijke waardigheid meer dan ooit onder druk door de machtswanverhoudingen tussen de allersterksten. Hoe kunnen we standhouden in een tijd van ontwrichting en conflict, en ons tegelijkertijd ontworstelen aan de greep van het kwaad? We moeten elk spiritueel, cultureel en politiek initiatief koesteren en steunen dat de hoop levend houdt. Zo bieden we weerstand aan de verspreiding van "een fatalistische benadering, die suggereert dat het wereldgebeuren louter het resultaat is van onpersoonlijke, anonieme krachten en structuren waar de menselijke wil geen vat op heeft." Caritas in Veritate, 42[[2254|42]] "De beste manier om te heersen en ongehinderd terrein te winnen, is immers het voortdurend zaaien van wanhoop en het aanwakkeren van wantrouwen - zelfs wanneer dit gebeurt onder het mom van de verdediging van bepaalde waarden." Fratelli tutti, 15[[7800|15]] Tegenover zo'n strategie moeten we de kracht plaatsen van bewuste burgergemeenschappen, vormen van verantwoord verenigingsleven, ervaringen met geweldloos engagement en de praktijk van herstelrecht, op kleine en grote schaal. Leo XIII maakte dit al duidelijk in zijn encycliek Rerum Novarum[651]: "de dagelijkse ervaring leert ons hoe beperkt onze eigen kracht is, en drijft ons ertoe de hulp van anderen in te roepen. In de Schrift lezen we: 'je kunt beter met zijn tweeën zijn dan alleen zijn, want samen zwoegen loont. Wanneer twee vrienden samen zijn en een van beiden valt, helpt de ander hem weer overeind, maar wie alleen is en ten val komt is beklagenswaardig, want hij heeft niemand die hem op de been helpt (Pred. 4, 9-10)[b:Pred. 4, 9-10]'. En elders: 'Een broeder die door zijn broeder geholpen wordt, is als een versterkte stad' (Spr. 18, 19)[b:Spr. 18, 19]." Rerum Novarum, 37[[651|37]] N.v.d.vert.: De paus volgt...N.v.d.vert.: De paus volgt voor Spr 18,19 de Latijnse Vulgaat. Moderne vertalingen (zoals NBV21) gaan uit van de Hebreeuwse tekst en geven dit vers een andere betekenis; daar ligt de nadruk niet op de helpende broeder, maar op de ontoegankelijkheid van een verongelijkte broeder.

Laat dit een vrucht zijn van het Jubeljaar van de Hoop[d:550], dat miljoenen mensen heeft bezield om zichzelf weer als pelgrims te ontdekken en innerlijk de weg te banen naar die ontwapening van hart, geest en leven. God zal daarop zonder uitstel antwoorden door zijn beloften te vervullen: Hij zal rechtspreken tussen de volken, over machtige naties een oordeel vellen. Zij zullen hun zwaarden omsmeden tot ploegijzers en hun speren tot snoeimessen. Geen volk zal meer het zwaard trekken tegen een ander volk, geen mens zal nog de wapens leren hanteren. Nakomelingen van Jakob, kom mee, laten wij leven in het licht van de Heer (Jes. 2, 4-5)[b:Jes. 2, 4-5].

Vanuit het Vaticaan, 8 december 2025

LEO PP. XIV