1. Het mysterie van de Kerk, sacrament van de vereniging met God, en de eenheid van de hele mensheid

Dierbare broeders en zusters, goedemorgen en welkom!

Toen het Tweede Vaticaans Concilie, aan wiens documenten wij de catechese[d:573] wijden, de Kerk wilde beschrijven, was het in de eerste plaats bezorgd om uit te leggen waar haar oorsprong ligt. Om dit te doen, ontleende het in de dogmatische constitutie Lumen Gentium[617], goedgekeurd op 21 november 1964, de term "mysterie" aan de brieven van de heilige Paulus. Met de keuze voor dit woord wilde hij niet zeggen dat de Kerk iets duisters of onbegrijpelijks is, zoals vaak wordt gedacht wanneer men het woord "mysterie" hoort. Het is juist het tegenovergestelde: wanneer de heilige Paulus dit woord gebruikt, vooral in de brief aan de Efeziërs, wil hij wijzen op een werkelijkheid die voorheen verborgen was en nu is geopenbaard.

Het verwijst naar Gods plan, dat een doel heeft: alle schepselen verenigen dankzij de verzoenende daad van Jezus Christus, een daad die werd volbracht door zijn dood aan het kruis. Dit wordt in de eerste plaats ervaren in de vergadering die voor de liturgische viering bijeen is gekomen: daar worden verschillen gerelativeerd en telt alleen het samenzijn, omdat we worden aangetrokken door de liefde van Christus, die de scheidsmuur tussen mensen en sociale groepen heeft afgebroken. (Ef. 2, 14)[[b:Ef. 2, 14]] Voor de heilige Paulus is het mysterie de manifestatie van wat God voor de hele mensheid wilde bereiken, en wordt het bekendgemaakt in lokale ervaringen, die zich geleidelijk uitbreiden tot alle mensen en zelfs de kosmos.

De mensheid verkeert in een toestand van fragmentatie die zij zelf niet kan herstellen, ook al leeft in haar hart het verlangen naar eenheid. Het handelen van Jezus Christus dringt door de kracht van de Heilige Geest door in deze toestand en overwint de krachten van verdeeldheid en de Verdeler zelf. Samenkomen om te vieren, omdat men in de verkondiging van het Evangelie gelooft, wordt ervaren als een aantrekkingskracht die uitgaat van het kruis van Christus, de hoogste manifestatie van Gods liefde. Het is het gevoel door God bijeen geroepen te zijn: daarom wordt de term ekklesía gebruikt, dat wil zeggen een vergadering van mensen die erkennen dat zij bijeen zijn geroepen. Er is dus een zekere samenloop tussen dit mysterie en de Kerk: de Kerk is het mysterie dat waarneembaar is gemaakt.

Deze bijeenroeping kan echter, juist omdat zij door God tot stand is gebracht, niet beperkt blijven tot een groep mensen, maar is voorbestemd om de ervaring van alle mensen te worden. Daarom stelt het Tweede Vaticaans Concilie aan het begin van de constitutie Lumen Gentium[617]: "Aangezien de Kerk in Christus als het ware het sacrament of het teken en instrument is van de innerlijke vereniging met God en van de eenheid van heel het mensdom," Lumen Gentium, 1[[617|1]] Met het gebruik van de term "sacrament" en de daaropvolgende uitleg wordt bedoeld dat de Kerk een uitdrukking is van wat God in de geschiedenis van de mensheid wil volbrengen; door naar de Kerk te kijken, kunnen we dus tot op zekere hoogte Gods plan, het mysterie, begrijpen. In die zin is de Kerk een teken. Bovendien wordt aan de term "sacrament" de term "instrument" toegevoegd, juist om aan te geven dat de Kerk een actief teken is. Wanneer God in de geschiedenis werkt, betrekt Hij immers de mensen die het voorwerp van zijn handelen zijn bij zijn activiteit. Door de Kerk bereikt God het doel om de mensen tot Hem te brengen en hen met elkaar te verenigen.

De eenheid met God vindt haar weerspiegeling in de eenheid van de mensen. Dit is de ervaring van de verlossing. Het is geen toeval dat in de constitutie Lumen gentium, in hoofdstuk 7[617|+102], gewijd aan de eschatologische aard van de pelgrimskerk, opnieuw de beschrijving van de Kerk als sacrament wordt gebruikt, met de specificatie 'van verlossing': "Toen Christus van de aarde was omhooggeheven, heeft Hij allen tot zich getrokken, (Joh. 12, 32 uit het Grieks vert.)[[b:Joh. 12, 32]] en toen Hij van de doden was verrezen, (Rom. 6, 9)[[b:Rom. 6, 9]] heeft Hij zijn levendmakende Geest uitgestort over zijn leerlingen en door Hem zijn lichaam, de Kerk, gemaakt tot het universeel heilssacrament. Gezeten aan de rechterhand van de Vader is Hij voortdurend werkzaam in de wereld om de mensen tot de Kerk te brengen, hen door de Kerk nauwer met zich te verbinden en hen door het voedsel van zijn eigen Lichaam en Bloed deelachtig te maken aan zijn verheerlijkte leven." Lumen Gentium, 48[[617|48]]

Deze tekst stelt ons in staat de relatie te begrijpen tussen de eenmakende werking van het Paasfeest van Jezus, dat het mysterie is van het lijden, de dood en de verrijzenis, en de identiteit van de Kerk. Tegelijkertijd maakt het ons dankbaar dat we deel uitmaken van de Kerk, het lichaam van de verrezen Christus en het ene pelgrimvolk van God dat door de geschiedenis trekt, dat leeft als een heiligende aanwezigheid te midden van een nog steeds versnipperde mensheid, als een effectief teken van eenheid en verzoening tussen de volkeren.