Waarom ween je? Wie zoek je?

Dierbare broeders en zusters,

Ik wil graag samen met u opnieuw beginnen bij de paasmorgen, bij een tuin, bij een leeg graf. Maria Magdalena is daar bij het ochtendgloren, terwijl het nog donker is; en de duisternis die haar omhult, is niet slechts die van de nacht die nog niet ten einde is. Het is de duisternis van iemand die iemand verloren heeft, van iemand die zoekt maar niet vindt, van iemand die zich bukt en weent. Het Evangelie laat haar echter niet in dat tranen achter. Een man nadert haar – die ze aanziet voor de tuinman – en stelt haar twee vragen: "Waarom ween je? Wie zoek je?" (Joh. 20, 15) [b:Joh. 20, 15].

Ik zou willen dat deze twee vragen, dierbare vrienden, de komende weg van het bisdom Rome inspireren. Ik geloof immers dat we ze vandaag tot onze Kerk en tot de hele stad gericht kunnen horen: "Waarom ween je? Wie zoek je?" Ze raken aan die angstige zoektocht naar hoop die u waarneemt in uw parochies, in uw bijeenkomsten en op de plaatsen waar u woont – telkens wanneer u werkelijk naar elkaar en naar de mensen om u heen hebt geluisterd. Maria Magdalena is al voor dag en dauw wakker en is naar het graf gerend, omdat er in haar leven is, verwachting! Zo zijn er ook in Rome zoveel mensen die elke ochtend een nieuwe start maken, evenals parochiegemeenschappen, verenigingen, bewegingen, groepen en kerkelijke instanties die zich vol overgave inzetten voor evangelisatie, naastenliefde en de dienst van het liturgisch gebed. Natuurlijk hebt u, naast deze rijkdom, ook eerlijk erkend dat er moeilijkheden zijn. Het is het gevoel van verwarring bij hen die niet meer kunnen vinden waar de Heer te ontmoeten is – een ervaring die we delen met vele broeders en zusters, maar die we ook zelf soms doormaken. Soms vermenigvuldigen voorstellen, activiteiten en bijeenkomsten zich, en verliezen we het centrum uit het oog: de evangelische betekenis van wat we doen.

Toch is er in het Evangelie één enkel woord dat maakt dat Maria Magdalena zich omdraait: haar naam, "Maria!" (Joh. 20, 16) [b:Joh. 20, 16]. Zo ontmoet men Jezus Christus: door te horen hoe Hij ons bij naam roept, op de vele manieren waarop dat kan gebeuren. Elke pastorale handeling moet vanuit dit punt opnieuw beginnen: niet zozeer de vraag stellen "wat" er gedaan moet worden, maar veeleer "wie" men moet ontmoeten en "hoe" men hen moet ontmoeten. In onze gemeenschappen kan men anoniem, onzichtbaar en onbegrepen blijven, of men kan gezien en gekend worden en bij naam worden geroepen. En wie Christus werkelijk ontmoet, zoals Maria Magdalena, voelt het hart volstromen; men kan niet stil blijven zitten – men haast zich om het nieuws te verkondigen. "Ik heb de Heer gezien!" (Joh. 20, 18) [b:Joh. 20, 18], zegt de vrouw tegen de leerlingen. Het is niet slechts een herinnering of een persoonlijke zaak, maar een diepe vreugde die gemeenschap opbouwt.

Daarom, broeders en zusters, reik ik u vandaag geen nieuw pastoraal programma aan. We beginnen niet bij nul en niets van wat we hebben meegemaakt, hoeft terzijde te worden geschoven. Ons werk rond "spirituele kwalen" heeft ons geleerd te herkennen wat in ons kerkelijk leven genezing, correctie of bekering behoeft. De synodale weg heeft ons geleerd samen te luisteren en te onderscheiden, en de verantwoordelijkheid voor onze ene missie te delen. Ik wil echter voorstellen dat we een derde dimensie ontwikkelen: die van de pastorale evaluatie.

Evalueren – in het licht van de Heilige Geest – betekent stilstaan, reflecteren op wat er is gebeurd, herkennen wat vrucht heeft gedragen, begrijpen wat niet werkte en samen naar de oorzaken zoeken. Kortom: het betekent zoeken naar de waarheid. Ik nodig u uit om deze evaluatie uit te voeren door de hele gemeenschap erbij te betrekken en, voor zover mogelijk, te luisteren naar mensen die niet deelnemen – mensen die de dingen, als het ware, "van buitenaf" zien. Om u te helpen bij dit proces van pastorale evaluatie, wil ik enkele kernpunten belichten – punten die weliswaar onderscheiden zijn, maar samen één samenhangende dynamiek vormen.

Het eerste punt: Christus ontmoeten en anderen in staat stellen Hem te ontmoeten. De Kerk bestaat niet omwille van zichzelf, maar om ieder mens tot een ontmoeting met de Heer te brengen; daarom volstaat het niet om te vragen of een activiteit goed georganiseerd is, goed bezocht wordt of al lang bestaat. We moeten ons afvragen of het werkelijk tot Christus leidt en of het het Evangelie in contact brengt met het werkelijke leven van mensen.

Het tweede punt: het bevorderen van gemeenschap. Uit Christus' Pasen ontstaan nieuwe, vrije en verzoende gemeenschappen. Laten we de moed hebben ons op de essentie te richten en ruimte te maken voor oprechte relaties, waarin mensen zich deel voelen van een gemeenschap – zich welkom, begeleid, gewaardeerd en medeverantwoordelijk weten. Laten we ons inzetten om jongeren onze tijd en een luisterend oor te bieden, zowel binnen als buiten specifieke initiatieven.

Het derde aandachtspunt is het bewonen en dienen van de stad. Rome is niet slechts een onverschillig decor voor onze gemeenschappen; het is de plek waar onze missie zich voltrekt. De gemeenschap die voortkomt uit de Verrezene kan niet in zichzelf gekeerd blijven; zij deelt juist in de verwachtingen, de kwetsbaarheid en de vragen van mensen. Zij leert – te midden van de gebeurtenissen in de diverse milieus van de stad – die vragen te herkennen waarop het Evangelie een antwoord kan bieden, mits het opnieuw wordt omarmd.

Aan deze drie toetsingsgebieden wordt een vierde toegevoegd, dat ze alle doordringt: de vorming van het Volk van God. Bevorderen onze activiteiten de groei in geloof? Vormen ze missionaire leerlingen? Helpen ze een besef van kerkelijke verantwoordelijkheid te ontwikkelen? Leiden ze tot een volwassen geloof dat zich vertaalt in concrete keuzes voor leven en dienstbaarheid?

De kern van de methode die ik voorstel, is echter een heel eenvoudige vraag: "Waarom?" Het gaat erom dat we samen even stilstaan bij alles wat we doen en ons afvragen: Waarom doen we dit? Welke door het Evangelie ingegeven intentie drijft ons? In welke werkelijke behoefte willen we voorzien? Hoe sluit deze keuze aan bij de missie van de Kerk? Vervolgens komt de tweede stap: Waarom bereiken we juist deze resultaten en geen andere? Waarom leiden sommige initiatieven tot een blijvend traject, terwijl andere op zichzelf blijven staan? Waarom doen sommige mensen mee, terwijl anderen aan de zijlijn blijven? Authentieke onderscheiding ontstaat uit de wisselwerking tussen de beweegredenen voor onze keuzes en de redenen achter de uitkomsten daarvan; zo kunnen we herkennen wat behouden, versterkt, gecorrigeerd, losgelaten of juist opgestart moet worden.

Om te voorkomen dat dit slechts een goedbedoeld idee blijft, zal het traject een bepaald "ritme" volgen. Ik dank de kardinaal-vicaris en de andere medewerkers voor het uitstippelen van de fasen die u zullen worden gepresenteerd.

Ik vraag u daarom de tijd te nemen om samen op weg te gaan – niet slechts voor één jaar, maar als een voortdurend proces – zodat dit uitgroeit tot een ware onderscheiding en niet slechts een zoveelste initiatief op de lijst wordt. De bisschop vraagt u niet om nieuwe activiteiten te plannen; hij stelt een gezamenlijke methode voor van luisteren, onderscheiden, evalueren en bekering. De inhoud en de prioriteiten blijven de verantwoordelijkheid van uw gemeenschappen op vijf gebieden – catechese en christelijke initiatie, jongeren, gezin, caritas en roepingen – want het doel is een pastorale stijl te delen, niet om ervaringen te uniformeren. In dit opzicht worden de prefecturen opgeroepen om steeds belangrijkere plaatsen te worden voor ontmoeting, dialoog en de gezamenlijke ontwikkeling van pastorale werkwijzen.

Dierbare broeders en zusters, het is waar: een methode op zich heeft nog nooit iemand bekeerd. Om er dus voor te zorgen dat wat ik heb voorgesteld niet abstract blijft, wil ik ook een concreet gezicht voor de geest halen. Met vreugde heb ik ingestemd met het besluit om de nodige stappen te zetten voor het starten van het diocesane onderzoek naar het leven, de deugden en de reputatie van heiligheid van pater Luigi Di Liegro, een priester van deze Kerk die op 12 oktober 1997 overleed. De gave die hij aan onze weg bijdraagt, ligt niet in de eerste plaats in de werken die hij tot stand bracht; voordat hij iets opbouwde, wilde pater Luigi "zien". In 1969 gaf hij opdracht tot een onderzoek naar de religieuze houding van de inwoners van Rome, in het besef dat er geen incarnatie van de boodschap mogelijk is zonder te luisteren naar de werkelijkheid. In zijn laatste toespraak, slechts enkele weken voor zijn dood, zei pater Luigi tegen zijn medewerkers: "Onderscheiding is deze vraag: Heer, waar bent U?"

Dierbare vrienden, dit doet denken aan de vraag die Maria Magdalena bij het graf van Jezus stelde. Het is de vraag waarmee we vandaag opnieuw beginnen. Welke tekenen van het Rijk en welke oproepen van de Heilige Geest komen vandaag voort uit het leven in Rome, en welke vorm moet de Kerk aannemen om deze te herkennen en te dienen? Door deze vraag in ons levend te houden, worden we een Kerk die solidair is met het lot van deze stad en verbonden blijft met haar wonden, haar hoop en haar transformaties.

Ik wil nu graag enkele woorden wijden aan de gewijde ambtsdragers in Rome. Allereerst wil ik echter mijn dank uitspreken – en niet slechts als formaliteit. Dank aan de kardinaal-vicaris, de hulpbisschoppen, de prefecten en allen die werkzaam zijn op de bureaus van het vicariaat. Dank aan de pastoors en kapelaans; aan de oudere en zieke priesters; aan de geestelijken die dienen in ziekenhuizen, gevangenissen, scholen en universiteiten; en aan de priesters die vanuit andere kerken en landen hierheen zijn gekomen om in deze stad te dienen alsof het hun eigen stad is. Dank aan de permanente diakens en hun gezinnen. Dank aan de religieuzen – aan hen die Rome in stilte steunen door hun voorbede, en aan hen die de stad dagelijks ontmoeten in scholen, ziekenhuizen, opvangcentra en aan de periferie. Dank aan de catechisten, opvoeders en medewerkers in de liefdadigheid. We weten dat het goede geen lawaai maakt; de Heer weet dat, en vandaag wil ik dat ook erkennen. Dank u wel!

Ik weet ook dat de pastorale dienst vandaag de dag veeleisender is dan in het verleden. Ik dring er bij u op aan deze lasten niet alleen te dragen. En ik zeg het u duidelijk: de kunst van de pastorale evaluatie vraagt niet van u dat u meer doet; ze geeft u juist toestemming om minder te doen – en dat beter te doen. Als pastorale evaluatie slechts een extra last op uw schouders zou worden, zouden we de ware betekenis ervan hebben verraden. Daarom wil ik enkele overwegingen meegeven over het soort priester dat Rome nodig heeft. Een priester moet een man zijn die luistert voordat hij antwoordt en onderscheidt voordat hij beslist. Hij moet iemand zijn die in de aanwezigheid van de Heer blijft, want hij kan anderen niet leiden naar een ontmoeting die hij zelf niet ervaart. De vraag "Waarom?" is voor hem in de eerste plaats een persoonlijke vraag: Waarom ben ik priester? Stemt mijn dagelijks leven nog overeen met de reden waarom de Heer mij bij naam heeft geroepen? Een priester concentreert niet alle verantwoordelijkheid in zijn eigen persoon. Hij herkent charisma's, vormt gewetens en maakt de medeverantwoordelijkheid van leken mogelijk – niet uit gebrek aan kracht, maar uit trouw aan de aard van de Kerk. Een gemeenschap waarin alles afhangt van de pastoor is een kwetsbare gemeenschap; leidinggeven betekent niet dat men alles zelf doet. Het betekent gemeenschap bevorderen, de krachten van anderen benutten, mensen en werelden met elkaar verbinden en de eenheid bewaren. Uiteindelijk integreert de priester zich in – en verlangt hij erbij te horen – een gemeenschap die in staat is haar eigen buurt te lezen, haar wonden en hoop te delen en verantwoordelijkheid te nemen voor ieders leven, ook voor dat van mensen die nooit de drempel van de kerk overschrijden. Dit is de vorm die naastenliefde aanneemt in pastoraal leiderschap, en het is wat voorkomt dat een parochie naar binnen keert en zich slechts op zelfbehoud richt.

Niemand is geroepen om dit alles alleen te beleven. Het presbyterium is niet slechts een verzameling priesters die om organisatorische redenen bijeenkomen; het is een broederschap en de voornaamste plek om te onderscheiden of wat we doen werkelijk gemeenschap tot stand brengt. Ik wens dat de prefecturen – meer dan slechts instrumenten voor coördinatie – ware plaatsen van priesterlijke broederschap zijn, waar men zonder schaamte over zijn worstelingen kan spreken. Aan uw zijde herinneren diakens de hele Kerk eraan dat zij bestaat om te dienen; en religieuzen herinneren Rome er, door de belangeloze gave van hun leven, aan dat geen enkele mate van efficiëntie de mensheid redt en dat de voorrang aan God toekomt.

Een bijzondere gedachte gaat uit naar onze seminaristen. Geliefde jongemannen, jullie bereiden je voor om priester te worden voor dit bisdom. Ik nodig jullie uit om nu al deel te nemen aan dit proces van onderscheiding en te leren dit tijdens jullie vormingsjaren als levenswijze aan te nemen. Laat je vormen door zowel boeken – die essentieel zijn om goede leermeesters te ontmoeten – als door gezichten: de gezichten van de armen, de zieken en de mensen in onze parochies. Ik spreek mijn dankbaarheid en vertrouwen uit, zowel naar jullie als naar jullie vormers toe. Jonge mensen verbinden zich niet aan een rol; ze volgen eerder mannen en vrouwen die gelukkig lijken met wie ze zijn.

Ik weet dat dit proces van onderscheiding geduld zal vergen, en misschien zelfs de moed om iets los te laten waaraan we gehecht zijn. Toch is het dezelfde moed als die van Maria Magdalena, die het verlangen moest loslaten om de Heer vast te houden, zodat ze in plaats daarvan kon rennen om Hem te verkondigen. Ik hoop dat uit deze pastorale onderscheiding een fase voortkomt waarin vernieuwde ervaringen worden gedeeld, gevolgd door het vormgeven van een gezamenlijke weg die ons – samen – voorbereidt op het Jubeljaar van de Verlossing in 2033[d:577].

Dierbare broeders en zusters van Rome, wees niet bang om u opnieuw bij name te laten roepen! De levende Heer laat zich ontmoeten door hen die – zoals Maria in de paasmorgen – nog de moed hebben om Hem te zoeken, zelfs te midden van tranen, zelfs in de duisternis. Moge de Moeder van God, Salus Populi Romani – zij die als eerste geloofde en Christus ter wereld bracht – u vergezellen. En moge mijn zegen u allen, uw gemeenschappen en deze stad bereiken.