7. Sacrale muziek

Beste broeders en zusters,

het zesde hoofdstuk[570|+127] van de constitutie Sacrosanctum Concilium[570] van het Tweede Vaticaans Concilie is gewijd aan de kerkmuziek. Daarin staat: „De muzikale traditie van de universele Kerk vormt een schat van onvergelijkelijke waarde, die uitmunt boven de andere uitingen van kunst, vooral omdat ze als gewijde zang, nauw verbonden met de woorden, een noodzakelijk oftewel integraal deel uitmaakt van de plechtige liturgie.” 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 112[[570|112]] en verduidelijkt: „de gewijde muziek des te heiliger zijn naarmate ze nauwer met de liturgische handeling is verbonden hetzij door aan het gebed een aangenamer uitdrukking te geven of de eensgezindheid in het bidden te bevorderen, hetzij door de heilige riten met grotere plechtigheid te omgeven.“ 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 112[[570|112]]

Hier vinden we de kern van de conciliaire leer, die de ministeriële functie van de muziek in de liturgie bevestigt en verdiept, zoals reeds door de heilige Pius X werd benadrukt in het motu proprio Inter sollicitudines[308|+0] (22 november 1903). Muziek maakt namelijk deel uit van de liturgische handeling en is niet louter versiering van de viering. In de liturgie betekent zingen en musiceren bidden, waarbij men het eigen hart afstemt op dat van de zusters en broeders en op God, in actieve deelname aan het gevierde mysterie. Met name drukt muziek de affectieve dimensie van het gebed uit, zoals de heilige Augustinus bevestigt: „Cantare amantis est”, dat wil zeggen „zingen is eigen aan wie liefheeft.” Augustinus - Homilieën - Preken (0) - 336, 1[[880|+0]] Dit is van groot belang, omdat het helpt het hart open te stellen voor Gods handelen in de genade en zich daardoor te laten vormen.

Het zingen bevordert bovendien de gemeenschap. Door de symfonie van de stemmen draagt het bij aan de eenheid van de geesten, waarbij de verschillen tussen de mensen worden overwonnen en iedereen wordt verenigd in de lofprijzing van God. Zo wordt het een openbaring van de Kerk, een tastbare manifestatie van de gemeenschap die tot haar eigen aard behoort.

Uit de diepgaande theologische betekenis van het sacrale zingen, als integraal onderdeel van de liturgische viering, vloeien enkele eisen voort. Een eerste eis is dat het, los van modetrends of de persoonlijke voorkeuren van de componisten, op alle niveaus moet beantwoorden aan wat het meest passend is voor het vieringsmoment. De vorm, en dan vooral het melodische aspect, moet tegelijkertijd edel en eenvoudig zijn, van hoge muzikale kwaliteit en gemakkelijk uitvoerbaar, vooral wanneer het bedoeld is om door de hele gemeente te worden gezongen. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 121[[[570|121]]]

Om dezelfde reden beveelt het Concilie aan dat ook de teksten passend, diepzinnig en tegelijkertijd gemakkelijk begrijpelijk zijn, en voornamelijk geïnspireerd zijn door de Heilige Schrift, de liturgische boeken en de spirituele traditie van de Kerk. Hierop moet worden toegezien, opdat de dynamiek die tot uitdrukking komt in het oude principe “lex orandi, lex credendi” – dat wil zeggen: de wet van het gebed is ook de wet van het geloof – levend blijft en groeit.

Sacrosanctum Concilium[570] besteedt veel aandacht aan het thema van de actieve deelname van de gelovigen. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 114[[[570|114]]] Deze „moet worden begrepen (...) vanuit een groter bewustzijn van het mysterie dat wordt gevierd en van de relatie daarvan met het dagelijks leven” Paus Benedictus XVI - Postsynodale Apostolische Exhortaties - Sacramentum Caritatis - Het Sacrament van de Liefde - Over de Eucharistie, bron en hoogtepunt van het leven en de zending van de Kerk (22 februari 2007) : 52[[1784|52]] in een „geest van voortdurende bekering die het leven van alle gelovigen moet kenmerken.” Paus Benedictus XVI - Postsynodale Apostolische Exhortaties - Sacramentum Caritatis - Het Sacrament van de Liefde - Over de Eucharistie, bron en hoogtepunt van het leven en de zending van de Kerk (22 februari 2007) : 55[[1784|55]] Wat betreft de concrete wijze waarop dit kan worden gerealiseerd door middel van de specifieke rol van de sacrale muziek, biedt de Constitutie een duidelijk antwoord: „Er moet zorg worden besteed aan de antwoorden, het psalmgezang, de antifonen, de liederen” en „een heilig stilzwijgen” 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 30[[570|30]], en spoort iedereen, zowel dienaren als gelovigen, aan om „uitsluitend en volledig datgene verrichten, wat hem uit de aard van de zaak en volgens de liturgische richtlijnen toekomt.” 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 28[[570|28]], in een harmonieus evenwicht tussen de verschillende bedieningen, de diverse bijdragen en de momenten van stilte.

Het Concilie hecht vervolgens grote waarde aan het gregoriaans, zonder echter andere soorten sacrale muziek uit de viering uit te sluiten. Er wordt ook bijzondere aandacht besteed aan het orgel vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 120[[[570|120]]], terwijl het gebruik van andere instrumenten is toegestaan „voor zover ze geschikt zijn voor liturgische gebruik of daarvoor geschikt kunnen worden gemaakt, voor zover zij passen bij de waardigheid van de kerk en werkelijk bijdragen tot stichting van de gelovigen.” 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 120[[570|120]]

Een thema dat de conciliaire hervorming na aan het hart ligt, is dat van de inculturatie, ook op het gebied van de sacrale muziek. Met name wordt, met betrekking tot de muzikale tradities van de verschillende culturen, het belang benadrukt om hier serieus rekening mee te houden, als onderdeel van het religieuze en sociale leven van de mensen. Daarom wordt enerzijds aanbevolen om bij iedereen een passende „de vorming van hun godsdienstzin“ 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 119[[570|119]] te bevorderen en anderzijds „voor zover mogelijk, de traditionele muziek van die volken zowel op de scholen als bij de heilige handelingen tot ontwikkeling te brengen.“ 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 119[[570|119]]

In de liturgische context wordt een bijzondere taak toegekend aan de schola cantorum, een pastoraal instrument waarvan de bevordering wordt aanbevolen, met de taak „te zorgen voor een behoorlijke uitvoering van de gedeelten, die aan het koor zijn toegewezen, overeenkomstig de verschillende soorten van gezangen, en verder, de actieve deelname van de gelovigen aan de zang te ondersteunen.” Congregatie voor de Riten, Jacobus Kard. Lercaro - Musicam Sacram (5 maart 1967) : 19[[1564|19]]

Daartoe wordt de componist van sacrale muziek opgeroepen het muzikale erfgoed van de Kerk te kennen en te bewaren, zich erdoor te laten inspireren om nieuwe composities tot leven te brengen ten dienste van de liturgie, met respect voor de hedendaagse gevoeligheid en de verschillende culturele tradities, zodat "'de eredienst te zuiveren van stijlfouten, middelmatige uitdrukkingsvormen, banale muziek en banale teksten, die weinig harmoniëren met de grootheid van de handeling die men viert,' om de waardigheid en de uitnemendheid van de vormen voor de liturgische muziek te garanderen." Paus Johannes Paulus II - Chirografen - Bij gelegenheid van het eeuwfeest van het Motu Proprio Tra le Sollecitudini over de sacrale muziek (22 november 2003) : 3[[4139|3]]

Om al deze redenen bevelen de concilievaders aan om de vorming en de beoefening van de sacrale muziek te bevorderen, „op de seminaries, in noviciaten en studiehuizen van mannelijke en vrouwelijke religieuzen, en aan andere katholieke instituten en scholen“ 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 115[[570|115]], en om de musici en zangers een gedegen liturgische vorming te verzekeren. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 115[[[570|115]]]

Beste broeders en zusters, de Kerkvaders hebben het liturgisch gezang, symbool van de kerkelijke gemeenschap, hoog in het vaandel gedragen. Daarom kunnen we afsluiten met deze prachtige woorden van de heilige Ignatius van Antiochië: „Maar ook ieder van u afzonderlijk moet een koor worden om harmonisch in eenheid Gods klankkleur over te nemen en met één stem uw loflied te zingen door Jezus Christus voor de Vader. Moge Hij naar u luisteren en door uw goede daden erkennen dat u leden bent van (het Lichaam van) zijn Zoon. Want het is u tot zegen een vlekkeloze eenheid te zijn, zo immers hebt u altijd deel aan God.“ (Ef. 4, 2) [b:Ef. 4, 2]