Een ervaring van gemeenschap ten dienste van de zending

Voordat ik mijn afsluitende reflectie geef, wil ik graag onze medeleven betuigen, die van mij en die van het gehele College van Kardinalen, aan de bevolking van Venezuela, die zwaar getroffen is door de recente hevige aardbeving. Wij verzekeren de slachtoffers, hun families en allen die de gevolgen van deze tragedie ondervinden van onze gebeden. Wij vertrouwen ook al diegenen die zich inzetten voor de hulpverlening toe aan de Heer en vragen dat de solidariteit van de internationale gemeenschap met dit geliefde land voortduurt.

Beste broederkardinalen, we komen nu aan het einde van deze dagen met een gevoel van diepe dankbaarheid. Ik dank u voor de vrijheid, broederschap en kerkelijke geest waarmee u aan ons werk hebt deelgenomen. Ik draag niet alleen de inhoud van uw overwegingen met me mee, maar ook de ervaring die ze mogelijk heeft gemaakt. In deze dagen hebben we samen de wil van de Heer gezocht, in de overtuiging dat Christus blijft werken in zijn Kerk: Hij is het die ons voorgaat, ons verzamelt, spreekt door onze broeders en zusters en ons leidt op onze missie. Alles komt van Hem en alles keert tot Hem terug. Daarom is het voor mij een bron van troost en hoop geweest om kardinalen uit zulke uiteenlopende kerken, culturen en achtergronden naar elkaar te zien luisteren en samen te zien zoeken naar wat het beste het Evangelie dient.

We begonnen deze dagen door ons te laten leiden door het beeld van de Goede Samaritaan: een man die stopt bij zijn gewonde broeder, zich tot in het diepst van zijn ziel laat raken en voor hem zorgt. Ik wil nu graag afsluiten met een ander evangelisch icoon: dat van de discipelen van Emmaus. Ook zij maken een reis vol verdriet en teleurstelling, maar de Heer wordt hun metgezel, luistert naar hun vragen, opent de Schriften, laat hun harten branden en verandert hun pad. Ik denk graag dat wat we de afgelopen dagen hebben meegemaakt, deze ervaring weerspiegelt: we hebben samen gewandeld, naar elkaar geluisterd, en als we ruimte hebben gemaakt voor de Heer, heeft Hij de hoop in onze harten opnieuw aangewakkerd en stuurt Hij ons nu terug naar onze kerken om de reis met een frisse blik voort te zetten.

De laatste reflectie op de synodale reis heeft ons geholpen om te heroverwegen wat we de afgelopen dagen hebben meegemaakt. Het lijkt mij dat de vraag over synodaliteit niet primair is: "Wie heeft de macht om te beslissen?" De vraag is veel diepergaand: "Hoe beschermen we samen de gave die de Heer aan zijn Kerk heeft toevertrouwd?" Wanneer deze vraag centraal staat in ons onderscheidingsvermogen, vinden de vragen over gezag, medeverantwoordelijkheid en besluitvorming ook hun rechtmatige plaats, verlicht door de missie en onze gedeelde trouw aan het Evangelie. Daarom wil ik u nogmaals de verantwoordelijkheid toevertrouwen voor de uitvoering van de Synode. Ik vraag u om hem met overtuiging te begeleiden in de kerken die u dient, door authentiek begrip te bevorderen en iedereen aan te moedigen deel te nemen: het gaat erom onze kerken te helpen groeien op een steeds evangelischer wijze.

Bedenk alstublieft, zoals we van kardinaal Grech hebben gehoord, dat synodaliteit geen verzameling vergaderingen is, noch een werkmethodiek. Het is een geestelijke weg. Het ontstaat uit ontmoeting, groeit door te luisteren en rijpt door onderscheidingsvermogen. De echte vraag is niet hoeveel gesprekken we kunnen organiseren, maar welke evangelische kwaliteit onze bijeenkomsten zullen hebben. Wanneer we nederig en open naar elkaar luisteren en ruimte maken voor de Geest, blijven onze gesprekken geen uitwisseling van ideeën, maar worden ze een plaats van bekering, waarin we samen groeien in trouw aan de Heer.

Terugkijkend op de gesprekken van deze dagen, draag ik allereerst de blik met me mee waarmee u de wereld in de eerste zitting beschouwde. Velen van u spraken over het lijden veroorzaakt door oorlog, geweld, armoede en de vele onrechtvaardigheden die het leven van mensen tekenen. Maar u bleef niet bij de beschrijving ervan. Achter deze tragedies herkende u een nog dieper lijden: eenzaamheid, de crisis in relaties, het verlies van hoop, de moeilijkheid om elkaar als broeders en zusters te herkennen. Het is een blik die zich niet afwendt van de wonden van de wereld, maar de wortels ervan zoekt en daarin, vaak verborgen, een hernieuwd verlangen naar betekenis, authenticiteit, spiritualiteit en gemeenschap herkent. Velen zijn vandaag de dag op zoek naar hoop en ware relaties.

Ik was bijzonder onder de indruk van de manier waarop u over jongeren sprak. In hun vragen, maar ook in het lijden dat hen soms tot wanhoop drijft – en soms tot de extreme wanhoop die hen ertoe brengt een einde aan hun leven te maken – herkende u een van de diepste wonden van onze tijd. Maar u herkende ook het werk van de Heilige Geest. Hun zoektocht naar authenticiteit, naar ware relaties en naar betekenis herinnert ons eraan dat het Evangelie nog steeds tegemoetkomt aan de diepste verlangens van het menselijk hart. Door nederig naar hen en hun families te luisteren, kan de Heer de Kerk blijven bekeren.

Velen van u noemden ook het gezin. Waar het gezin wordt gesteund en begeleid, ontstaat een school van relaties, solidariteit en hoop; waar het gezin wordt gekwetst of geïsoleerd, draagt de hele samenleving de gevolgen. In oktober hebben we een bijeenkomst met de hoofden van de Oosterse Kerken en de voorzitters van de bisschoppenconferenties om de stappen te evalueren die sinds Amoris Laetita zijn gezet. Ook enkele gezinnen zullen aanwezig zijn om hun ervaringen te delen. Hun aanwezigheid is essentieel, maar ik hoop dat iedereen die komt zich voorbereidt door aandachtig te luisteren en de ervaringen van de gezinnen in hun kerken mee te brengen.

U hebt dus geprobeerd te luisteren naar wat de wonden van de wereld onthullen over het menselijk hart. Juist daar, in het hart, wordt ook de vrede besloten. Voordat oorlog zich in de geschiedenis manifesteert, ontstaat er oorlog in ons, wanneer wantrouwen vertrouwen vervangt, angst hoop verdringt en de ander als een bedreiging wordt gezien. Maar het is in datzelfde hart dat Christus ons blijft ontmoeten, tot ons spreekt en ons bekeert. Uit een verzoend hart kunnen ontwapende woorden voortkomen, nieuwe relaties ontstaan en een vrede die zelfs de meest afgelegen volkeren kan bereiken.

De tweede sessie bracht ons tot een volgende stap. Het lijkt mij dat u een van de inzichten van Magnifica Humanitas zeer helder hebt begrepen: oorlog is niet slechts een conflict tussen staten. Het ontstaat veel eerder, vanuit een machtscultuur die onze manier van denken, van leven in relaties, van machtsuitoefening, van het gebruik van de economie, technologie en zelfs religie doordringt. Als dit de wortel van de crisis is, vereist het antwoord het heropbouwen van een cultuur van samenwerking en dialoog, die het multilateralisme nieuwe kracht kan geven, zodat volkeren opnieuw kunnen leren samen het algemeen belang van de hele mensheid na te streven. Op deze reis is de bijdrage van leken die actief zijn in het openbare leven essentieel: zij hebben de nabijheid en steun van de kerkelijke gemeenschap nodig om de door u genoemde 'politieke naastenliefde' in praktijk te brengen. De cultuur van samenwerking zelf groeit door oecumenische en interreligieuze dialoog, die onze christelijke identiteit niet verzwakt, maar juist in staat stelt het algemeen belang en de vrede te dienen.

Ik vond het ook bijzonder waardevol hoe sommigen van u het thema van de geweldloze reactie op de vele vormen van geweld hebben behandeld. Dit is een diep evangelische manier om de geschiedenis te beleven, het resultaat van de contemplatie van Jezus' manier van handelen. Het bestaat niet uit het afzweren van conflict of een passieve houding, maar uit de keuze om het te confronteren zonder de logica ervan te herhalen. Het verwerpt de waarheid niet en zwijgt niet over het kwaad, maar weigert het met geweld te verdedigen en de ander tot vijand te maken: het begint met zelfontwapening. Zo onthult het de logica van Pasen, waarin liefde sterker blijkt dan haat en vergeving de spiraal van wraak doorbreekt. Dit is de kracht van de Gekruisigde en Verrezen: een kracht die de vijand niet vernietigt, maar het mogelijk maakt een broeder of zuster te herontdekken.

Vanuit dit perspectief hebben verschillende groepen de noodzaak benadrukt om het thema van legitieme zelfverdediging verder te onderzoeken in het licht van de diepgaande veranderingen die zich hebben voorgedaan in de aard van hedendaagse conflicten. Deze reflectie verdient verdere ontwikkeling met de nodige theologische en pastorale nauwkeurigheid.

Ik heb ook met bijzondere belangstelling kennisgenomen van uw nadruk op de sociale leer van de Kerk. U hebt de wens geuit dat deze steeds meer een levend erfgoed van onze gemeenschappen wordt, een standaardcriterium voor gewetensvorming en pastorale onderscheiding. De leer biedt geen pasklare oplossingen, maar onderwijst de Kerk op een evangelische manier in het beleven van de werkelijkheid, het interpreteren ervan en het verantwoord handelen.

Een andere overeenkomst trof mij ook. Velen van u merkten op dat het algemeen belang tegenwoordig niet slechts een doel is om na te streven: het is een realiteit die we samen moeten herontdekken. We leven in een tijd waarin het zelfs moeilijk is om te herkennen wat werkelijk goed is voor iedereen. Om deze reden is de Kerk, geworteld in Christus, geroepen om ontmoetingsplaatsen, plekken van luisteren en dialoog te beschermen waar een vernieuwde cultuur van het algemeen welzijn kan floreren. Dit vereist ook geduldig educatief werk, dat ons helpt de onschendbare waardigheid van ieder mens te erkennen en de verantwoordelijkheid die ons met elkaar verbindt. Op deze weg zijn de armen niet alleen ontvangers van onze zorg, maar ook protagonisten van de hoop die God in de geschiedenis blijft inspireren.

Een andere overtuiging kwam ook krachtig naar voren uit veel van uw overwegingen. Toen we de verantwoordelijkheden van de Kerk in de huidige wereld ter discussie stelden, benadrukte u steeds weer het belang van getuigenis, nabijheid, gewetensvorming en het bouwen van broederlijke en geloofwaardige gemeenschappen. Deze getuigenis wordt geboren uit de ontmoeting met Christus, uit zijn Woord en de sacramenten, waarin de Heer zijn volk ondersteunt en hen in staat stelt de wereld te dienen met de kracht van het Evangelie. De Kerk is geroepen om steeds meer te worden wat zij verkondigt. Op dit fundament kunnen zelfs de noodzakelijke hervormingen van structuren, instellingen en processen vrucht dragen.

Daarom versterken deze dagen mijn hoop. Niet alleen vanwege wat we hebben gedeeld, maar ook vanwege de manier waarop we het hebben gedaan. In een tijd die gekenmerkt wordt door polarisatie, wordt ook de manier waarop de Kerk luistert en in dialoog treedt, onderdeel van haar boodschap. Als we samen de wil van de Heer blijven zoeken en ons laten leiden door de Heilige Geest, ben ik ervan overtuigd dat onze gemeenschap steeds vruchtbaarder zal worden voor de missie van de Kerk en voor de dienst aan de hele mensheid.

Ik geloof dat we beetje bij beetje de ware betekenis van het consistorie herontdekken: de bijeenkomst van het College van Kardinalen rond de Opvolger van Petrus, zodat de Heilige Geest, door middel van wederzijds luisteren en gezamenlijk onderscheidingsvermogen, de Paus kan helpen de Kerk te leiden. Het is geen parlement, geen congres waarin meningen of belangen de boventoon voeren, maar een ervaring van gemeenschap in dienst van de missie. Wat we in deze tijd leren beleven, betreft niet alleen het College van Kardinalen. Het is een manier van leven die we in de hele Kerk moeten bevorderen, zodat ieder gedoopt persoon, overeenkomstig zijn of haar roeping en verantwoordelijkheid, kan bijdragen aan de opbouw van de beschaving van de liefde en het dienen van het algemeen belang. Zoals ik al zei, wil ik dit jaarlijkse evenement vanaf volgend jaar voortzetten. Ik heb de datum nog niet vastgesteld: ik ben van plan deze tegen het einde van dit jaar bekend te maken.

Dit consistorie was een waardevol moment, maar het mag geen op zichzelf staande gebeurtenis blijven. In de hele Kerk willen we ruimtes creëren waarin het Volk van God naar elkaar kan luisteren, kan bidden, onderscheidingsvermogen kan tonen en samen op weg kan gaan. Dit is de kern van het implementatieproces van de Synode. Dit zal ook de geest zijn van de volgende bijeenkomst, gewijd aan Amoris laetitia, en van vele andere initiatieven die de Heer ons zal vragen te ondernemen. Het gaat er niet om het aantal bijeenkomsten te vermenigvuldigen, maar om te leren hoe we bijeenkomsten kunnen beleven waarin we, door naar elkaar te luisteren, samen leren luisteren naar de Heer.

Voordat ik afsluit, wil ik graag de unanieme oproep van dit consistorie verwelkomen en deze tot de mijne maken. Sterker nog, ik wil dat we dit samen doen, door middel van deze woorden. Laten we het zeggen tegen onze broederbisschoppen, tegen de kerken die aan ons ambt zijn toevertrouwd en tegen alle volken van de aarde: God verlangt naar vrede voor elke natie en elk volk. Daarom mogen we ons niet neerleggen bij geweld. Geweld zal niet het laatste woord hebben. God blijft door de geschiedenis heen wegen van verzoening en vrede openen. Wij hebben de verantwoordelijkheid om deze met moed te bewandelen en de wereld te helpen ze te herkennen.

Broeders, ik dank u van harte voor uw bijdrage, evenals de sprekers, moderatoren en allen die met vrijgevigheid en discretie deze dagen van werk en gemeenschap mogelijk hebben gemaakt. Dank u wel dat u mij opnieuw hebt geholpen het werk te erkennen dat Christus onder zijn volk en in de wereld blijft verrichten. Wij vertrouwen de vruchten van dit consistorie toe aan de voorspraak van de Maagd Maria, Moeder van de Kerk. Moge zij ons leren de eenheid in verscheidenheid te bewaren en het Evangelie van de vrede te dienen met nederigheid, moed en hoop. Dank u wel!