Beschouwingen over de Katholieke liturgie (1)

Van alle takken van de kerkelijke wetenschap die in onze tijd in verwaarlozing zijn geraakt, is de studie van de liturgie zonder twijfel een van de boeiendste. Toch zal deze uitspraak veel kerkelijke lezers vreemd of gewaagd lijken. Het is echter niet moeilijk om haar te bewijzen. De eredienst is het lichaam van de godsdienst; de liturgie is dan haar uitdrukking, haar taal. Zonder kennis van de liturgie kunt u de Kerk dus niet echt begrijpen. U kunt een volk nog zo goed kennen in zijn gewoonten; zijn geest en zijn manier van denken gaan pas echt voor u open als u zijn taal leert verstaan.

Maar behalve de algemene oorzaken van het algemene verval is het bijna verdwijnen van de liturgische studie bij ons ook het gevolg van een heel bijzondere oorzaak. Die oorzaak moest wel tot ondergang leiden, ook als een verschrikkelijke omwenteling het heilige vuur N.v.d.v.: van het geloofN.v.d.v.: van het geloof in ons ongelukkige vaderland niet bijna had gedoofd. Al meer dan een eeuw heeft de invoering van nieuwe liturgieën in de Kerk van Frankrijk dit droevige resultaat voorbereid. Want hoe kunt u een taal nog bestuderen, als die elke dag uiteenvalt in een menigte dialecten, zonder onderlinge samenhang, en als die steeds minder lijken op de moedertaal waaruit zij ooit zijn voortgekomen?

Ik weet dat ik veel vooroordelen zal raken en veel weerstand zal oproepen op een terrein waar men bijna niet meer lijkt te durven discussiëren. Maar wie de waarheid aan zijn kant heeft, staat sterk. Ik daag iedere verstandige mens en iedere theoloog uit mijn beginselen te weerleggen, zoals ik iedere logicus uitdaag mijn gevolgtrekkingen af te wijzen. De waarheden die ik hier in herinnering wil brengen, botsen met wat men gewend is te denken. Maar wat doet dat ertoe? Moet men dan altijd zwijgen, alleen omdat men weet dat men misschien niet gehoord zal worden?

Allereerst wil ik duidelijk zeggen dat ik niet vijandig ben tegenover een instelling die ik, vanuit een hoger gezichtspunt, soms streng zal moeten beoordelen. Een eeuw heeft een werk bekrachtigd dat in zijn oorsprong roekeloos was. Rome heeft, ondanks het gevaar en de ongepastheid van zulke vernieuwingen, zijn ongenoegen slechts indirect en met grote gematigdheid laten blijken. Die pausen, die volgens sommige Franse canonisten zo eerzuchtig zouden zijn, hechten in werkelijkheid veel meer aan vrede en het heil van de zielen dan men wil doen geloven. Men stelt hen ons graag voor met de bliksems in de hand, zoals de God die zij vertegenwoordigen. Maar zij weten te wachten, omdat zij niet willen dat iemand verloren gaat. (2 Pt. 3, 9)[[b:2 Pt. 3, 9]] Hun trouwe kinderen begrijpen die stille taal, ook al willen trots en opstandigheid haar niet horen. Het is dus niet mijn bedoeling onrust te zaaien bij hen die door recht of gewoonte verplicht of gemachtigd zijn de boeken van de Kerk van Rome terzijde te leggen om daarvoor een diocesane liturgie te gebruiken. Laat hen dat in vrede blijven doen, onder de verdraagzaamheid van de Apostolische Stoel. Pauselijke breve...Pauselijke breve Ecclesiasticis viris, 19 maart 1875. Ik verklaar ook dat ik hier niet de liturgie van het ene bisdom meer wil aanvallen dan die van het andere. Men moet dus niet denken dat...Men moet dus niet denken dat wij hier de Parijse liturgie willen aanvallen. Als wij de geest kennen die haar het leven gaf, kennen wij ook de geest die haar latere verbeteringen heeft geleid, en wij weten haar recht te doen. Nu zij volledig orthodox is, heeft zij tegen zich alleen enkele algemene beginselen, waaraan zij overigens alleen zou kunnen voldoen door op te houden te bestaan. Ik wil niemand persoonlijk aanvallen. Maar wanneer gevaarlijke beginselen onder mooie namen in praktijk zijn gebracht, is het niet goed dat men eraan gewend raakt ze als geloofswaarheden te behandelen.

De algemene overwegingen die zich meteen opdringen, tonen al hoe zwaar deze zaak weegt. We vertrekken steeds van hetzelfde beginsel: de liturgie is de taal van de Kerk, de uitdrukking van haar geloof, van haar verlangen, van haar eerbetoon aan God. Daarom moet oudheid een van haar wezenlijke kenmerken zijn. Een liturgie waarvan wij het begin hebben meegemaakt, een liturgie die niet die van onze vaderen was, verdient die naam eigenlijk niet. Een volk komt niet pas in de zeventiende eeuw van zijn bestaan tot een taal die echt bij zijn denken past, zeker niet wanneer dat volk in zijn wezen onveranderlijk is.

Vanaf het begin van de christelijke Kerk moest een van de eerste zorgen van haar stichters zijn — en dat is ook werkelijk zo geweest — om de heilige riten, de uiterlijke plechtigheden, de gebeden van de eredienst, kortom: de liturgie, vast te leggen. De oudste documenten veronderstellen al een volledig geordend geheel op al deze punten, al wijst geen enkel document duidelijk de precieze oorsprong ervan aan. Alles verdwijnt in de duisternis van die eerste tijden, toen de eerste leerlingen van de Godmens, nog vervuld van zijn woorden, zich bezighielden met het in praktijk brengen van zijn goddelijke gedachten.

Toen de Kerk uit de catacomben naar buiten trad, kwam zij ook met haar liturgie naar buiten, voor zover het geheim van de mysteries en de opeenvolgende vervolgingen haar hadden toegelaten die te ontwikkelen. Maar al spoedig, onder bescherming van de keizers, bouwde het christendom overal zijn verheven basilieken. Toen maakte het geheel van de heilige riten, dat tot dan toe verborgen was gebleven, diepe indruk op het overwonnen heidendom en droeg het nog meer bij aan de overwinning van de waarheid.

In het Oosten zag men de grote bisschoppen, de lichten van de Kerk, hun vroomheid, hun genialiteit en hun nachtelijke arbeid wijden aan belangrijke liturgische werken. Hun verheven namen bleven daaraan verbonden. De erfenis van de eeuwen, verzameld door voorzichtige en trouwe handen, werd nog verrijkt. Zo ontstond al in de vijfde eeuw die prachtige verzameling gebeden waarin gebed en majesteit als het ware met elkaar wedijveren. De Griekse Kerk bewaart die kostbare nalatenschap nog altijd met grote zorg. Die ontroerende en verheven tonen die dag en nacht door schismatieke monden opstijgen naar de hemel, klonken ooit, in de tijd van de eenheid, in de kerken van Constantinopel, Antiochië en Alexandrië. Armeniërs, Kopten, Maronieten en Ethiopiërs bewaren allemaal als een onvervreemdbare schat de heilige woorden die hun vaderen in het geloof aan de eredienst van de Eeuwige hebben gewijd. Hun lange officies zijn nog altijd dezelfde. Toen het ware geloof uit deze streken verdween, bleven die officies achter als getuigen van zijn vroegere aanwezigheid. Laten wij op zijn minst een nuttige les trekken uit dit erfelijke respect van de oosterse Kerken voor de oude liturgie, en daarin een bewijs zien van dat christelijke gevoel dat nooit helemaal uitdooft: een afkeer van elke vernieuwing, zolang de dwaling — die zelf niets anders is dan een vernieuwing — meent dat zij zonder zulke nieuwigheden kan.

Rome, de onwankelbare zetel van het geloof, gaf niet minder bewijzen van ijver voor de goddelijke eredienst. Al in de vierde eeuw hadden paus Damasus en zijn voorgangers de gezangen en heilige officies verzameld die door de oude Romeinse traditie waren bewaard. Het waren de woorden van de oude pausen, verzegeld met hun bloed, getekend door hun vroomheid en geheiligd door het gewicht van hun hoogste gezag. Deze gezegende Kerk, op wier fundamenten Petrus en Paulus volgens Tertullianus hun leer met hun bloed hadden uitgestort, hoefde alleen haar roemrijke herinneringen te raadplegen om een volledig lichaam van liturgie te vormen. De kerken die Constantijn had gebouwd, zagen toen binnen hun muren de plechtigheden beginnen van dat christelijke jaar dat sindsdien niet meer is onderbroken en dat in verheven glorie ver uitstijgt boven de, overigens zo poëtische, pracht van het heidense Rome. De Kerk, vrijgekocht met haar eigen bloed, had eindelijk een taal die haar waardig was: een goddelijke taal, die in de loop van de eeuwen rijker kon worden, maar niets meer kon verliezen. Zo kreeg alles zijn uitdrukking: de belijdenissen van haar geloof, de verzuchtingen van haar hoop, de vurigheid van haar liefde, de glorie van haar overwinningen, de noden van haar kinderen, het gejammer van haar zondaars. De Kerk spreekt voor alle eeuwen; voor haar zijn er geen wisselingen: haar stem blijft dezelfde. Vanaf haar eerste dag wist zij alles te zeggen tot haar goddelijke Bruidegom.

O, u die graag de christelijke oudheid bestudeert, die geraakt wordt door haar bewonderenswaardige herinneringen, u die voelt dat alleen die godsdienst waar en goddelijk is die het verleden bezit: lees en proef de resten van die oudheid die tot ons zijn gekomen in de eerbiedwaardige schatten van de Romeinse liturgie. De grootste pausen hebben eraan gewerkt. Na de heilige Damasus hebben de heilige Gelasius en later de heilige Gregorius de Grote de verschillende delen ervan geordend. In de elfde eeuw wijdde een paus aan wie geen enkele vorm van grootheid ontbrak, een van de grootste mannen van de Kerk, de heilige Gregorius VII, zijn roemrijke rusttijd aan werken van dezelfde soort en wist hij dat heilige erfgoed in zijn oorspronkelijke zuiverheid te bewaren, dat anders door onwetendheid en barbarij zou zijn aangetast. Later liet de heilige Pius V, op wens van het Concilie van Trente, het Romeinse missaal en brevier herzien. Ze werden opnieuw dichter bij de oude bronnen gebracht en vastgelegd in de vorm waarin wij ze nog steeds hebben.

En zelfs als wij de geschiedenis en de documenten niet hadden om dit te bevestigen, zelfs als het sacramentarium, het antifonarium en het responsoriaal van de heilige Gregorius niet tot ons waren gekomen in overeenstemming met onze huidige liturgie, die er slechts een samenvatting van is, zouden wij dan nog twijfelen aan de hoge ouderdom van de Romeinse officies? Men hoeft alleen maar te kijken naar die responsories en antifonen die helemaal zijn samengesteld uit de woorden van de oude Vulgaat, waarvan de eerbiedige en apostolische eenvoud teruggaat tot ver vóór de eeuw van de heilige Hiëronymus; naar die indeling van de psalmen, door deze heilige leraar op verzoek van paus Damasus vastgelegd volgens oud gebruik en ons herinnerend aan de nachtwaken van de eerste christenen; naar die eenvoud van de officies, zo ver verwijderd van de wirwar van eigen teksten waarmee de nieuwe breviers overladen zijn; naar die mysterieuze, diepe en onnavolgbare stijl van de collecten en andere smeekgebeden; naar die hymnen, gecomponeerd door een groot bisschop in de Ambrosiaanse basiliek om een trouw volk, belegerd door een woedende vorstin, op heilige wijze bezig te houden; naar die hymnen van Prudentius, Sedulius, Gregorius en Hilarius, die onder hun schijnbare eenvoud een onuitputtelijke bron van gebed voor christelijke harten verbergen; naar de mysterieuze riten van de Goede Week, de verwijtenzangen van Goede Vrijdag, de plechtigheden van de paasnacht, ongeschonden bewaard en op ontroerende wijze herinnerend aan de dag waarop de gelukkige catechumeen eindelijk de drempel van het heiligdom mocht overschrijden; naar de boeken van de Schrift, verdeeld volgens de orde die de heilige leraren in hun homilieën volgden en die door die indeling de schitterende reeks meesterwerken van christelijke welsprekendheid in herinnering roepen. Men zou nooit uitgepraat raken als men alle rijkdommen van de Romeinse liturgie, alleen al vanuit het oogpunt van haar oudheid, wilde opsommen.

Zal ik ook spreken over de verheven gezangen die samen met deze bewonderenswaardige gebeden tot ons zijn gekomen? Ik zou hier het getuigenis kunnen aanhalen van de beroemdste Franse en buitenlandse musici, die bijna om strijd deze oude, religieuze melodie hebben geprezen, een melodie die zonder maat toch zo levendige en diepe gevoelens oproept. Ik zou ook protestantse auteurs kunnen noemen voor wie de gezangen van de Romeinse Kerk nooit hebben geklonken zonder iets van de katholieke snaar in hen te raken. En wie is er niet duizendmaal getroffen door de klanken van deze ernstige muziek, die ondanks haar strenge karakter bezield is door het vuur van de hartstochten en de ziel verruimd meevoert in een religieuze overpeinzing, duizendmaal bedwelmender dan de machtige stem van de grote wateren waarvan de Schrift spreekt (Ps. 92, 4; Ez. 43, 2; Apok. 1, 15)[[b:Ps. 92, 4; Ez. 43, 2; Apok. 1, 15]]? Wie heeft niet de bekoring geproefd van zoveel verheven en oorspronkelijke stukken, getekend door het genie van eeuwen die niet meer bestaan en die verder nauwelijks sporen hebben nagelaten? Wie heeft niet gebeefd bij het eenvoudige gregoriaanse gezang van het dodenofficie, waarin tederheid en ontzag zo wonderlijk samengaan? Welke christen heeft ooit de paaszang Haec dies gehoord zonder een vaag gevoel van het oneindige te ervaren, alsof Jahwe zelf zijn majesteitelijke stem liet klinken (vgl. Psalmen 118(117),24)[[b:Ps. 118, 24]]? En wie heeft ooit tijdens het feest van Maria-Tenhemelopneming en Allerheiligen een heel volk de heilige gewelven horen vullen met de bezielde tonen van het Gaudeamus, zonder zich door de eeuwen heen teruggevoerd te voelen naar de tijd waarin de echo’s van het ondergrondse Rome weerklonken van die triomfzang, toen het rijk moeizaam zijn loop voltooide en de Kerk aan haar eeuwige bestemming begon?

De Romeinse liturgie bezit dus de eerste eigenschap van iedere ware liturgie: oudheid. Zij is als het ware samen met de Kerk geboren en is bestemd om haar hier beneden tot taal te dienen tot de dag waarop, wanneer alle sluiers zijn weggenomen, de liederen van de aarde zullen worden vervangen door het eeuwige Alleluia, dat voor altijd de vereniging van de Bruid en de Bruidegom zal bezingen. (Apok. 19, 6-9)[[b:Apok. 19, 6-9]]

Als wij nu dezelfde beginselen toepassen op al die nieuwe liturgieën die de Kerk van Frankrijk onder elkaar verdelen, dan vinden wij alle reden voor een zeer pijnlijke vergelijking. Waar vindt men in deze wonderlijke bonte mengeling nog het eeuwige woord van de eeuwige Kerk? Ik zie een Kerk trots zijn op een bezit van één eeuw; andere, bescheidener, tellen zestig, vijftig, veertig jaar. Sommige, nog nederiger, kunnen nauwelijks tien, vier of zelfs maar één jaar aanwijzen. Zal ik het zeggen? Er zijn in Frankrijk Kerken — ik zou er zelfs twee kunnen noemen, zonder dat ik daar speciaal naar gezocht heb — waar men volgend jaar, met hulp van de drukkers, klaar zal staan om nieuwe liturgieën te dateren op 1831, liturgieën die hun handige ontwerpers van begin tot einde in stilte in hun studeerkamers opbouwen.

En ik vraag hun: wat deed u dan vóór al deze veranderingen? Met wie bad u twee eeuwen geleden? Met de Kerk van Rome. Waren uw officies — afgezien van de heiligen die het eigen erfgoed van ieder bisdom vormen — niet de hare? Waarom hebt u haar verstoten, die moeder van de Kerken? Waarom hebt u de gemeenschap van haar gebeden afgewezen? Vreesde u haar zegeningen? Dacht u dat uw stemmen, los van de hare, voor de Eeuwige aangenamer zouden klinken?

Zo groot is echter de slimheid van sekten, dat de begoochelingen waarvan zij zich bedienen om hun verkeerde doelen te bereiken, soms zelfs hun tegenstanders meeslepen. Na een eeuw kan men deze veranderingen zeker beoordelen. De geschiedenis, die ons leert wie hun auteurs waren, leert ons ook hun bedoelingen te beoordelen. Men denke aan de namen van de voornaamste aanstichters van deze nieuwigheden, aan de heiligschennende steun die de parlementen hun verleenden, aan de protesten die toen al werden geuit tegen de richting die men aan een onderneming van louter kliekgeest wilde geven. De jansenistische sekte had als eerste doel te breken met de oudheid, terwijl zij haar tegelijk prees. Dat is het geheim van haar enorme arbeid. Het verleden stond haar in de weg; men moest ermee breken, alles opnieuw scheppen, een nieuwe richting geven en de geesten voorbereiden op andere, nog belangrijkere veranderingen, door een van de banden te verbreken die de Kerken met de Apostolische Stoel verbinden.

God verhoede dat ik hier zovele heilige bisschoppen en deugdzame priesters zou willen brandmerken die zich lieten misleiden door de mooie schijn waarmee men schuldige bedoelingen wist te bedekken. Men sprak alleen over het opnieuw laten opbloeien van de goddelijke eredienst, over het neerleggen van de bloem van de oudheid in de nieuwe breviers. Ik zou wensen dat deze waarheden minder hard waren. Maar feiten blijven feiten, ook wanneer zij onbekend, vergeten of miskend zijn. Men staat verbaasd als men bedenkt dat een particuliere Kerk het na zeventien eeuwen aandurfde de liturgie van de universele Kerk zo streng te bekritiseren dat zij haar van begin tot einde door een andere verving. Een werkelijk onverklaarbaar feit, als men niet wist hoe veranderlijk het Franse karakter is en hoe gemakkelijk men met mooie woorden de heiligste beginselen kan doen vergeten.

Men moet echter niet denken dat deze revolutie zonder groot schandaal voor het gelovige volk kon plaatsvinden. In de eeuwen van geloof zou de Kerk erdoor zijn geschokt. De christenen zouden hun herders hebben gesmeekt hun die erfelijke gebeden en gezangen te laten die zij om zo te zeggen samen met het christendom hadden ontvangen, waarin hun vaderen waren ingeslapen en die tot dan toe in hun kerken hadden weerklonken.

Het katholieke gevoel, sterker dan al het andere, zou hun de ware waarde hebben doen inzien van deze plannen tot vervolmaking, deze verbeteringsprojecten, die door een schrijver die in onze tijd zeker niet verdacht is, treffend zijn getekend. Nadat hij de tijd heeft aangewezen waarin men het voor het eerst aandurfde het Romeinse brevier aan te raken, voegt hij eraan toe: “Onder het voorwendsel van verbetering is de geest van vernieuwing altijd maar toegenomen; nog een paar verbeteringen, en de majestueuze eenvoud van de oude tijden zal helemaal verdwenen zijn.” Bibliothèque choisie des...Bibliothèque choisie des Pères de l’Église, door abbé Guillon, deel XXXIII, p. 270, editie in-12

Maar, zo zal men zeggen, het idee was toch mooi. Men wilde een liturgie die helemaal bestond uit woorden van de Schrift. Wat zou beter passen bij de heiligheid van de goddelijke eredienst? Uw idee was mooi; maar waarom heeft de Kerk die gedachte dan niet vóór u gehad? Waarom heeft zij in haar mooiste eeuwen zo vaak haar eigen tonen willen heiligen om haar goddelijke Bruidegom te loven? U die zich op de oudheid beroept, weet u wel welke eeuwen tegen u getuigen? Uw idee was mooi; maar was uw bedoeling ook zuiver? Waar kwam dat enthousiasme vandaan, die vurigheid waarmee u de Heilige Schrift overal in de plaats wilde stellen? Uw ijver was al verdacht geworden voor de moeder van de Kerken. Uw vertalingen, uw ijver om de lezing van de heilige boeken te bevorderen, waren door haar plechtig afgekeurd. Van alle kanten verweet men u een afschuwelijke verwantschap. Verwondert u er dus niet over dat wij huiverig zijn voor uw geschenken.

Bovendien, waar haalt u vandaan dat wij tot God geen andere gebeden zouden mogen richten dan die uit de Schrift? U verstaat inderdaad de kunst om haar alles te laten zeggen wat u wilt. Maar nogmaals: de Kerk heeft niet zoveel spitsvondigheid. Ook zij weet te bidden; ook zij verstaat de kunst haar mysteries te vieren. Vaak kiest zij de heilige boeken om haar gevoelens te vertolken. Zij heeft zelfs het recht — dat u niet hebt — om de toepassingen die zij ervan maakt te heiligen en eerbiedwaardig te maken. Maar vaak spreekt zij ook uit haar eigen schat, en haar verheven woorden klinken door tot in het hart van haar kinderen. De Schrift is altijd in onze handen; laten wij de kostbare ontvouwingen niet afwijzen die de Bruid van de Heilige Geest eraan geeft in de ogenblikken van haar ingeving.

Laten wij deze beschouwingen besluiten met een woord over de melodie van de nieuwe officies. Nieuwe woorden vroegen om een nieuw gezang. Maar het werk was enorm. Iedere andere geest dan partijgeest zou voor zo’n onderneming zijn teruggeschrokken. Men ging toch aan het werk, en men zag een menigte stukken verschijnen: meesterwerken van verveling, leegte en slechte smaak. Onder de bisdommen die het op dit punt het slechtst getroffen hebben, neemt Parijs zonder twijfel de eerste plaats in. Abbé Lebeuf, een geleerd verzamelaar, kreeg de opdracht het antifonarium en graduale van Parijs van noten te voorzien. Nadat hij tien jaar had doorgebracht met noten op lijnen en lijnen onder noten te zetten, schonk hij de geestelijkheid van de hoofdstad een monsterlijke compositie, waarvan bijna alle stukken even vermoeiend zijn om uit te voeren als om aan te horen. God heeft daardoor ook willen laten voelen dat er dingen zijn die men niet imiteert, omdat men ze nooit had mogen veranderen.