Beschouwingen over de Katholieke liturgie (2)

Door de Waarheid zelf ingewijd in alle geheimen van mens en samenleving, heeft de Kerk nooit anders dan groot gedacht. Daarom is het telkens weer gebeurd dat hoogmoedige middelmatigheid, trots op haar isolement, de grote inzichten van het Katholicisme naar haar eigen maat wilde afmeten. Dan hoorde men haar verklaren dat die goddelijke inzichten vals en onhoudbaar waren, terwijl hun grootse samenhang zich alleen opent voor een verstand dat verlicht is door al het licht waarvan de Kerk het brandpunt is. Dat moest wel zo gaan. Waar zou de menselijke geest, die toch maar één deel van de menselijke natuur is, geleerd hebben te begrijpen en te voelen wat groot is, wat Katholiek is? Als hij rondgaat binnen de nauwe kring die hem is toegemeten en zijn blik valt op een detail dat hem onvolmaakt lijkt, dan blijft hij daarbij staan, houdt een redevoering, lastert, en blijft daar voorgoed aan vastzitten. Om daaruit te komen zou hij maar één ding hoeven doen: zijn blik wat verruimen. Maar daarmee vraagt u hem meer dan hij kan. Het zou een vergeeflijke zwakte zijn, als die zwakte van het verstand niet tegelijk de schuld van het hart was. Want onze godsdienst heeft dit wonderlijke: door haar geniet de mens van goede wil, als het ware opgetild in haar armen, van een horizon waarvan de mens die zichzelf tot maatstaf wil zijn nooit de omvang zal vermoeden. Het is een gelukkig voorspel van wat ons eens wacht in het verblijf van het licht.

Iedereen weet dat van alle algemene maatregelen van kerkelijke tucht die de Apostolische Stoel heeft opgelegd aan de volken die zijn geestelijk erfdeel vormen, er misschien geen zo fel is aangevallen door de vijanden van de Kerk als de eenheid van taal in de eredienst — een eenheid die door de bezielde wijsheid van de Romeinse pausen is bewaard en krachtig gehandhaafd. Hiertegen richtten zich de woedende uitvallen van de eerste protestanten; later werden zij herhaald, op een minder luidruchtige maar niet minder verwerpelijke toon, door hun neven, de jansenisten. Men heeft hierover welsprekendheid ten toon gespreid, geleerdheid, beroep op de oudheid — God weet genoeg — maar waartoe heeft dat uiteindelijk geleid? Tot dit: men heeft juist daardoor, in al haar luister en majesteit, het mooiste plan aan het licht gebracht dat de menselijke geest ooit heeft durven bedenken. Toen de wolken die zich boven een op zichzelf heel eenvoudige kwestie hadden opgehoopt eenmaal optrokken, moest men hulde brengen aan dit meesterwerk van de wijsheid van de Kerk. Juist op het moment dat geleerden zich tevergeefs uitsloofden om het verheven plan van een universele taal te verwezenlijken, verscheen Rome plotseling voor aller ogen als de macht die alle volken reeds verbond door een band die des te bewonderenswaardiger was omdat hij haast onopgemerkt bleef. In stilte zette zij een wonderbaarlijk werk voort, bedacht en uitgevoerd zonder kramp, ondanks alle hindernissen. Dankzij haar bleken zelfs de besluiten van de Allerhoogste, die bij de verdeling van Adams nakomelingen de grenzen van de volken had vastgesteld, en als het ware een scheidsmuur tussen de volken van de aarde had opgericht, niet in staat deze eenheid te verhinderen (Deut. 32, 8)[b:Deut. 32, 8]. In de schoot van de gemeenschappelijke moeder is de aarde nog altijd, zoals in haar eerste dagen, van één taal en één mond: Erat terra labii unius (“Op aarde spraken allen eenzelfde taal”, Genesis 11,1)[b:Gen. 11, 1]. Werkelijk een goddelijk plan, waarin men de hand herkent van Hem die wilde dat voortaan één herder de ene kudde zou leiden (Joh. 10, 16)[b:Joh. 10, 16], en ook wilde dat de gehoorzame schapen steeds de stem van die ene herder zouden kunnen horen (Joh. 10, 16)[b:Joh. 10, 16].

Ik zal hier niet stilstaan bij de mooie maatschappelijke overwegingen die uit zo’n wet voortvloeien; dan zou ik van mijn onderwerp afdwalen, terwijl ik juist haast heb om ernaar terug te keren. Nog minder zal ik uitvoerig uiteenzetten welke grote diensten de wereld van de geleerdheid aan deze instelling te danken heeft gehad, die gedurende vele eeuwen als enige ark van redding voor de toekomst van de literatuur diende. Laten wij ons alleen richten op de onmiddellijke bedoeling van de Kerk in deze belangrijke maatregel en zien of zij inderdaad daaruit de voordelen heeft gehaald die zij erin zocht.

De Kerk is één; haar doel is eenheid. De eenheid van het geloof is haar eerste noodzaak. Alleen daardoor is zij heilig, goddelijk en werkelijk Kerk. En welk krachtiger middel kon er zijn om over die onmisbare eenheid te waken dan alle mensen samen te brengen in éénzelfde taal en hun allen dezelfde geloofsbelijdenis voor te houden? Hoe kon zij er zeker van zijn door al haar kinderen verstaan te worden, wanneer zij, bekleed met het gezag van haar Stichter, tot hen sprak als iemand met gezag (Mt. 7, 29)[b:Mt. 7, 29], als haar woorden telkens opnieuw het riskante experiment van een verandering van taal moesten ondergaan? Hoe kon zij vanaf de muren van Sion, waar zij als een waakzame wachter is geplaatst door Jezus Christus (Jesaja 62,6), de wereld overzien, de dwaling opsporen en voorkomen, als niet éénzelfde taal haar alle woorden van haar kinderen teruggaf?

Door een bijzondere beschikking van de Voorzienigheid kon het Oosten zich nooit onderwerpen aan die eenvormigheid. De duizend sekten die het al zoveel eeuwen verscheuren, getuigen daar luid van. Het Westen daarentegen ging lange tijd voort onder de banier van de eenheid, geholpen door dit middel, tegelijk zo eenvoudig en zo groot. Daarom waren de eerste kreten van de Reformatie godslasteringen en vervloekingen tegen een stelsel dat gedurende zovele eeuwen de opstand van de individuele rede had vertraagd. Maar nogmaals: al die heftige uitvallen hebben uiteindelijk alleen maar een katholieke maatregel gerechtvaardigd, waaraan de Kerk ook in de toekomst haar eenheid te danken zal hebben, op het deel van de weg dat haar nog rest tot aan de plaats van haar rust.

Als wij deze beginselen eenmaal hebben herinnerd, zal het niet moeilijk zijn hun gevolg terug te vinden in de voortdurende inspanningen van de Kerk van Rome om alle Latijnse kerken in éénzelfde liturgie te verenigen. Men zal dan in deze maatregel, die op het eerste gezicht bijkomstig lijkt, de voortzetting herkennen van datzelfde eenheidsplan dat de ziel van de Kerk vormt.

Zoals wij eerder zeiden, is de liturgie de taal van de Kerk. Daarom moet zij even universeel zijn als de Kerk zelf. En wat is er mooier, grootser, indrukwekkender dan het verheven koor van de katholieke wereld die als één geheel haar stem verheft naar de hemel? Welke uitdrukking van eenheid in geloof, verlangen en hoop is mooier dan dit universele hosanna dat opstijgt uit alle delen van de wereld en recht omhoog gaat naar de troon van de Eeuwige? Is dat niet heel Israël dat opstaat als één man (Ez. 8, 1)[b:Ez. 8, 1]? Is dat niet de ene stem van het ene lichaam? In dit werkelijk eensgezinde koor ontstaat een bijna goddelijk schouwspel: de hemel luistert, de Kerk jubelt, de mensen worden verenigd. Juist wanneer men de woorden van de heilige liturgie uitspreekt, voelt men dit woord van de Waarheid werkelijkheid worden: “Waar er twee of drie verenigd zijn in mijn Naam, daar ben Ik in hun midden” (Mt. 18, 20)[b:Mt. 18, 20]. Dan hoeven wij niet meer te vrezen dat onze stemmen verloren gaan in de geweldige ruimte die hemel en aarde scheidt; gedragen door heel de gemeenschap van de heiligen zullen zij de hemel binnendringen. De schroomvolle zondaar voelt zijn hart sterker worden bij de gedachte dat hij de woorden van de heiligen herhaalt; zijn dagelijkse hulde wordt met de hunne één. Zijn gerustgestelde blik ziet over heel de aarde alle rechtvaardigen met hem verenigd in hetzelfde verlangen en dezelfde lofprijzing. Dan zegt hij vol vertrouwen met David: “De Heer wil ik loven van harte in de kring der oprechten, zijn schare.” (Ps. 110, 1)[b:Ps. 110, 1]. Vanaf de hoogste paus tot de nederigste priester aan de uiteinden van de wereld heeft zijn zwakke stem een echo gevonden; en doordat hij zich het vuur toe-eigent dat hen bezielt, biedt hij zichzelf zo met heel het menselijk geslacht aan zijn God aan: een verheven offer, in eenheid voltooid door het goddelijke gebed van de Verlosser in de hemel.

Maar deze bewonderenswaardige gemeenschap van gebeden is niet het enige voordeel dat de Kerk haalt uit de universaliteit van de liturgie. Laten wij niet vergeten dat de liturgie, als taal van de Kerk, de draagster is van haar denken, de plechtige en authentieke belijdenis van haar geloof. Zij is het die aan de volken een stem geeft om hun geloof te laten getuigen. Daarom moet zij zuiver en heilig zijn zoals de Kerk zelf. En welk ander middel is er om die zuiverheid te vestigen en te bewaren dan deze wijze eenvormigheid die elke verdachtmakende wijziging of invoeging onmogelijk maakt? Voelt u welk onoverkomelijk obstakel voor de ondernemingen van de dwaling gelegen is in die algemene bekendheid van de heilige gebeden, die men niet kan wijzigen zonder dat heel de wereld opstaat om tegen de vernieuwing te protesteren? Welke sektariër voelt niet zijn wanhopige inspanningen verstijven en de godslastering op zijn lippen sterven, wanneer hij bij voorbaat al de eensgezinde stem van de volken anathema hoort roepen over zijn dwaling, nog voordat hij haar uit de duisternis van zijn hart naar buiten heeft gestoten?

En waar kwamen in onze dagen die pogingen tot isolement en afscheiding vandaan, die gedachte om de stem van de Kerk te verzwakken door haar op te delen, anders dan van die sektariërs voor wie de katholiciteit even verfoeilijk was als de oudheid, juist omdat zij zich door beide verpletterd voelden? Men zag al spoedig tastbare bewijzen van de motieven die hen ertoe brachten zich op die manier te ontdoen van de uiterlijke vorm van het katholicisme. Frankrijk zelf schrok van de gevolgen die deze schuldige scheiding dreigde voort te brengen. De opeenvolgende uitgaven van het Parijse brevier, op belangrijke punten bekritiseerd en ondanks talrijke correcties lange tijd verdacht, het schandaal van het missaal van Troyes, een schandaal dat zich herhaalde in de liturgische boeken van verschillende bisdommen en religieuze congregaties, konden zelfs de minst scherpzienden de ogen openen. Tevergeefs gebruikte Rome haar Index; onze zogenoemde vrijheden verlamden haar optreden, en alleen de orthodoxie van bepaalde bisschoppen — een voorrecht dat geen enkele particuliere Kerk gegarandeerd heeft — hield de voortgang van het kwaad tegen, maar niet de brutaliteit van de zegevierende ketterij. Men moest wel erkennen dat de Kerk goede redenen had om vast te houden aan eenheid in de uiterlijke vormen van de eredienst, en men hoorde toen, in een merkwaardige tegenspraak, mensen die zonder verbazing een liturgie van vorig jaar geschikt vonden voor een Kerk van achttien eeuwen, verlangen naar een universeel brevier — vermoedelijk in de hoop dat Rome vroeg of laat dat van hun eigen bisdom zou aannemen, dat bijna altijd het volmaaktste blijkt te zijn.

Ik weet dat men hierover heel aardige dingen heeft gezegd. Ik weet dat men erin geslaagd is een woord, ooit uitgesproken door een Kerkvader in een tijd waarin de Kerk, nog samengesteld uit uiteenlopende delen, nauwelijks haar eigen taal bezat, nieuw leven in te blazen. Laat ons het stof van de kerken waarvoor dat woord werd uitgesproken niet verstoren; zij bestaan niet meer, en zelfs hun ruïnes zijn verdwenen. In een eeuw waarin men graag alles verklaarde met vergelijkingen uit de Schrift, vergeleek een heilige leraar de verscheidenheid van gebruiken en gewoonten in de verschillende kerken met de veelheid van kleuren die de profeet bewondert op het kleed van de Bruid: Circumdata varietate (Ps. 45, 10)[b:Ps. 45, 10]. Maar wat een onhandigheid om in onze tijd juist dat woord naar voren te halen, terwijl het op zichzelf al zo weinig bewijskracht heeft! Alsof die verscheidenheid een sieraad voor de Bruidegom zou kunnen zijn, nu Hij door zijn vertegenwoordiger een eenvoudige en majestueuze eenheid heeft voorgeschreven. Alsof men, nadat men die verscheidenheid al zovele eeuwen verlaten heeft, daar op eigen gezag en tegen de uitdrukkelijke wil van de Bruidegom weer naar zou kunnen terugkeren. Het verbaast mij dat een gedachte die eerder schitterend dan degelijk is, zoveel ernstige theologen heeft verleid.

Hoe het ook zij met de kleuren van het kleed van de Bruid, als wij de kerkgeschiedenis ter hand nemen, zullen wij moeten erkennen dat de Kerk vanaf de eerste eeuwen altijd naar liturgische eenheid heeft gestreefd en dat, toen het gezag van Rome deze eenvormigheid tot wet maakte, het slechts een reeds aanvaard beginsel bevestigde en een feit officieel vaststelde dat de hele wereld kende.

Toen na de val van het Romeinse Rijk de Apostolische Stoel over zoveel nieuwe volken de onuitputtelijke stroom van waarheid deed uitgaan waarvan zij de bron is, brachten de apostelen die zij uitzond aan de barbaren als één en hetzelfde geschenk haar geloof, haar taal, haar liturgie. De wilde bossen van Germanië hoorden de melodieuze gezangen die aan de oevers van de Tiber werden aangeheven, en de trotse volken van het Noorden bogen het hoofd en namen alle gebruiken aan die hun werden opgelegd door dat andere Rome, waarvan hun vaderen de macht niet onder de ruïnes van het oude hadden begraven. In dezelfde tijd staken moedige apostelen de zee over, en door hen werd het eiland van de heiligen opnieuw geboren en stak het bijna gedoofde licht weer aan bij de onvergankelijke vlam. Ondanks de grote vrijheid die de heilige Gregorius meende te moeten laten aan de monnik Augustinus op het punt van de liturgie, tonen de oudste bronnen ons Groot-Brittannië trouw aan de riten van de Kerk van Rome, tot de dag waarop de wijze Elisabeth het nodig vond ze door de hare te vervangen. En ten slotte hebben ook de koninkrijken van Zweden en Denemarken pas bij de Reformatie afstand gedaan van de heilige gebruiken die zij samen met de geloofswaarheden van de Apostolische Stoel hadden ontvangen en die daarvan de eerbiedwaardige uitdrukking waren.

Er bleven nog twee grote kerken over: Spanje en Frankrijk, beide in de oude tijden gesticht en door hun stichters voorzien van werkelijk eigen liturgieën, getekend door de sporen van de hoogste oudheid. Om zo’n kostbaar erfdeel op te geven, waren zeker zeer gewichtige redenen nodig. Die vonden deze kerken in dat katholieke gevoel dat sterker is dan alle overwegingen van nationale trots. Frankrijk gaf als eerste dit mooie voorbeeld van eerbied voor de moeder van de kerken. Haar koningen hebben samen met de pausen deze omwenteling bewerkt, en in korte tijd maakte de oude en eerbiedwaardige Gallische liturgie plaats voor de Romeinse liturgie. Luisteren wij naar Karel de Grote zelf, wanneer hij verslag doet van de vrome zorg van zijn vader Pepijn voor dit belangrijke onderwerp. Hij schrijft:

“Terwijl velen zich door een schuldige afval losmaakten van de heilige en eerbiedwaardige gemeenschap van de Kerk van Rome, is onze Kerk daar nooit van afgeweken. Integendeel, onderwezen door de apostolische traditie en gesteund door Hem van wie iedere volmaakte gave komt, heeft zij steeds de kostbare genaden daarvan ontvangen. Vanaf het begin van haar bekering tot het geloof bleef zij trouw aan de eenheid in de godsdienst. Alleen in de viering van de officies week zij enigszins af van de Kerk van Rome, maar zonder tegen het geloof in te gaan. Ten slotte is ook daarin de vereniging tot stand gekomen door de zorg en inzet van koning Pepijn, mijn roemrijke vader, en door de komst naar Gallië van de allerheiligste Stefanus, bisschop van de stad Rome. Sindsdien zijn zij die door hetzelfde geloof verenigd waren niet langer gescheiden geweest door verschillende zangwijzen. Kerken die in hetzelfde boek de heilige wet lezen, hebben zich ook verenigd in de eerbiedwaardige traditie van éénzelfde psalmgezang. De verscheidenheid van de officies verdeelt niet langer hen die door éénzelfde vroomheid en éénzelfde geloof nauw verbonden waren.” Karel de Grote, Contra...Karel de Grote, Contra synodum Graecorum de imaginibus, boek I.

Deze grote vorst voegt eraan toe dat hijzelf, verlangend de glorie van de Kerk van Rome te verhogen — romanae Ecclesiae fastigium sublimare cupientes (“met het oog op het benadrukken van de vooraanstaande positie van de Roomse Kerk” Citaat uit Karolingische... Citaat uit Karolingische teksten dat verwijst naar de wens om het aanzien, het gezag en de liturgie van de Rooms-Katholieke Kerk te verheffen of te verheerlijken (PL 98, 1021 D, blz. 12). — en gehoor gevend aan de heilzame aansporingen van de zeer eerbiedwaardige paus Adrianus, al zijn inspanningen heeft aangewend om deze hervorming in alle delen van zijn uitgestrekte rijk te voltooien.

Spanje heeft in de elfde eeuw zijn Mozarabische ritus opgegeven om de Romeinse ritus te omarmen. Die verandering kwam tot stand door de gezamenlijke zorg van paus Gregorius VII en van de vorsten die de verschillende koninkrijken van het schiereiland bestuurden.

Zo ontwikkelde zich bijna vanzelf dat grote stelsel van universaliteit dat de liturgie zo’n indrukwekkend gezag geeft. Al in de negende eeuw beschouwde Walafrid Strabo deze hervorming vrijwel als voltooid, en hij toonde net als wij haar voordelen en haar onmisbare noodzaak aan. Walafrid Strabo, De rebus...Walafrid Strabo, De rebus ecclesiasticis, hoofdstuk 25.

Dat wil niet zeggen dat men niet hier en daar nog enkele particuliere kerken aantrof die geheel of gedeeltelijk trouw bleven aan hun oude gebruiken. Deze uitzonderingen, meestal gerechtvaardigd door bijzondere privileges, deden de regel geen afbreuk. Rome is nooit een vijand van de oudheid geweest; zij heeft geen reden haar te vrezen, want zij is haar alles verschuldigd. Bovendien droegen verschillende andere oorzaken ertoe bij dat deze beperkte verscheidenheid nog enige tijd bleef voortbestaan. Plaatselijke devoties, het eigen karakter van elk volk, de moeilijkheid om liturgische boeken te verkrijgen in een tijd waarin de boekdrukkunst nog niet bestond, en duizend andere redenen van die aard moesten de volstrekte eenheid vertragen waarvan de details, zoals die van elke algemene maatregel, altijd een zekere onvolmaaktheid zullen vertonen. Maar de handschriften van deze kerken, waarvan het merendeel tot ons is gekomen, laten ons toe die verschillen te beoordelen en naar het oordeel van alle bevoegde kenners liggen deze liturgieën veel dichter bij de Romeinse ritus dan de nieuwe liturgieën daarvan afstaan.

Zo was de toestand van de katholieke liturgie ten tijde van het Concilie van Trente. De verscheidenheid van gebruiken, die in sommige ogen zo aantrekkelijk leek, ondanks de gelijkenis met de kleuren van het kleed van de Bruid, beviel de universele Kerk niet. Zij werd onder de misbruiken gerekend, en in haar vijfentwintigste zitting droeg het concilie aan de zorg van de paus de grote taak op van de correctie en definitieve uitgave van brevier en missaal.

Aan dit belangrijke werk werd met grote toewijding gewerkt. Na de uitgave van het brevier en het missaal door de heilige Pius V verscheen het rituaal onder het gezag van Paulus V. Ten slotte voltooiden Urbanus VIII en Clemens VIII het geheel van de heilige riten door de plechtige publicatie van het pontificale. De bullen van deze pausen herinnerden aan de bedoeling van het Concilie van Trente en verplichtten, op straffe van kerkelijke sancties, alle kerken wier bijzondere gebruiken geen twee eeuwen oud waren om dit volledige liturgische lichaam aan te nemen. Zo verdwenen zelfs de laatste resten van die verscheidenheid die, hoe klein ook, het oog nog hinderde. Op enkele kerken na die onder de uitzondering van de bullen vielen, haastten alle volken zich, zonder Frankrijk uit te sluiten, zich aan deze maatregel te onderwerpen — een van de grootste weldaden van de Kerk van Rome. Dit is de geschiedenis van de liturgische eenheid: een geschiedenis waarin de feiten de beginselen prachtig bevestigen.

Dankzij dit meesterwerk van kerkelijke wijsheid voelt de katholiek zich nergens vreemd. Waar hij ook heen reist, overal waar hij kinderen van de Kerk van Rome vindt, hoort hij de heilige gezangen van die moeder en leermeesteres van de christenen. Daar is werkelijk geen onderscheid meer tussen Scyth en barbaar (Kol. 3, 11)[b:Kol. 3, 11]. Die verheven riten, die de glorie van onze godsdienst vormen in de streken waar het licht van het geloof nooit is uitgegaan, vindt men ook terug, als indrukwekkende getuigen van het oude geloof, onder minder bevoorrechte volken, waar de overblijfselen van Israël zich nog rond ontluisterde altaren verzamelen. Er zijn geen zeeën en geen eenzaamheden die deze majestueuze eenheid kunnen begrenzen. De Nieuwe Wereld deelt erin net als de Oude, en zelfs in die verre streken waar moedige apostelen voor de Kerk nieuwe volken winnen, zijn de verheven tonen die weerklinken rond het kruis in de woestijn dezelfde als die welke men hoort onder de koepels van de hoofdstad van de christenheid.

Toch moeten wij het zeggen: enkele valse tonen hebben deze rijke harmonie verstoord. Plotseling klonken uit het hart van ons vaderland stemmen die men tot dan toe niet had gehoord, stemmen die leken op de stem van het schisma, midden in het mooiste van alle koren. Men heeft tevergeefs geprobeerd ze voor te stellen als de uitdrukking van een katholiek hart; men heeft geantwoord en zal altijd antwoorden: de eenheid is de katholiek te dierbaar dan dat hij ooit voordeel zou kunnen zien waar zij ontbreekt. Sinds een eeuw is het niet langer de oude, universele Romeinse liturgie die in Frankrijk heerst, maar nieuwe liturgieën, liturgieën die onze vaderen niet hebben gekend. (Deut. 32, 17)[[b:Deut. 32, 17]] Diezelfde eeuw heeft de Kerk van Frankrijk de Parijse, Sensese, Amiëner, Chartrese, Lyonse, Troyaanse, Rouaanse en zoveel andere liturgieën gegeven dat het te lang zou duren ze allemaal op te noemen. Zie hier de tegenstrijdigheid... Zie hier de tegenstrijdigheid van de vernieuwers. Zij riepen: “Laten wij onze gebruiken bewaren, laten wij onze oude liturgieën tot het einde verdedigen”, en toch heeft men de eerbiedwaardige liturgie van de Kerk van Lyon, die werkelijk Gallisch was in de beste betekenis van het woord, zien verdwijnen om plaats te maken voor een soort bastaardvorm van het Parijse ritus. Deze belediging aan de primaatskerk van Gallië volstaat om de bedoelingen te onthullen van de partij die in M. de Montazet een van haar heftigste aanhangers telde. In het midden van zo’n verwarring kan de gelovige, eenmaal uit zijn gewone omgeving weg, nauwelijks een paar uur reizen zonder zich plotseling vreemd te voelen in een kerk die hij als zuster van de zijne beschouwde. Men kan tegenwoordig niet eens meer van Parijs naar Versailles reizen zonder hetzelfde ongemak te ervaren, en de onderverdeling waarvan wij zopas getuige zijn geweest is slechts een gevolg van hetzelfde beginsel. Zeven verschillende liturgieën verdeelden het bisdom Versailles, en men heeft het eenvoudiger gevonden een nieuwe te geven en dus een achtste te scheppen dan een van de reeds bestaande over te nemen. Ik weet niet anders hoe ik het zeggen moet, maar het lijkt wel alsof God vanuit de hemel, terwijl Hij de vooruitgang van de vernieuwingsgeest aanschouwt, er behagen in schept menselijke plannen te verijdelen en zo voor onze ogen de verwarring van het oude Babel opnieuw op te roepen.

En let wel: aan dit misbruik kan geen grens worden gesteld. De bisschoppen van Frankrijk menen het recht te hebben de liturgie vast te stellen. Zij erkennen de vele decreten van de Heilige Stoel over deze zaak niet, en beroepen zich op een recht dat, zeggen zij, hun eigen is. Maar wie kan dan verhinderen dat deze verdeeldheid zich nog verder opsplitst? Hoe zou een bisschop zich verplicht moeten achten door de regelingen van zijn voorganger? De feiten liggen open en bloot. Nog altijd wordt in een groot aantal bisdommen geschoven en gewerkt; men roept alle liturgisten van het land te hulp, en gewoonlijk ziet men dan een nieuwe uitgave van het brevier verschijnen, herzien, gecorrigeerd en altijd aanzienlijk uitgebreid.

Ik wil voor een ogenblik toegeven dat de zuiverheid van het geloof niets te vrezen heeft van al deze onschuldige verbeteringen. Maar wie belooft ons dat de tijden altijd zo kalm zullen blijven? In alle tijden is de liturgie een belangrijk wapen geweest; en juist daarom mag zij, zoals alle wapens, niet in handen zijn van iedereen die haar zou kunnen gebruiken. Het gaat hier om een waarheid die zelfs de koningen van onze tijd soms hebben begrepen. De orthodoxie is gered, zegt u; maar is dat een reden om u zo aan de gemeenschap van katholieke gebeden te onttrekken? Is dat een reden om de gelovigen te ergeren door hun zelfs de schaduw van eenheid af te nemen die nog leek te bestaan? U hebt een diocesane liturgie; zij stamt zelfs uit de mooie tijden van het jansenisme. Welnu, houd haar dan. Maar waarom haar in 1830 opnieuw maken?

Toch werkt de impuls die een eeuw geleden werd gegeven nog altijd door. Zo groot is zelfs de macht van het vooroordeel, dat deze beschouwingen op zijn minst verbazing zullen wekken bij degenen die ze niet ergerlijk vinden. Het onderwerp dat ik behandel, hoe belangrijk ook, behoort tot die zaken waarover men nooit redeneert. En intussen breidt het kwaad zich steeds verder uit. De Parijse liturgie heeft al de helft van de Kerk van Frankrijk ingenomen. En op grond waarvan? Hoe kunnen kerken die even oud of ouder zijn dan die van Parijs de moed hebben hun eigen tradities af te zweren om gebruiken te volgen die pas gisteren zijn ontstaan en zich dus op geen enkele manier op oudheid kunnen beroepen? Elders probeert een min of meer goed uitgevoerd systeem van compilatie al die zogenaamde diocesane rijkdommen bijeen te brengen tot een geheel dat men dan met de naam liturgie bekleedt, alsof dat woord in de Kerk zelf geen tegenspraak wordt zodra het niet steunt op oudheid en op de universaliteit van het gebruik.

En ten slotte: als in een afgelegen bisdom enkele kerken nog zwijgend de erfelijke riten van de Kerk van Rome volgen, dan moeten zij zich haasten te genieten van de voordelen van die gehoorzaamheid die hun eer is. Vroeg of laat zal voor hen de dag van het gallicanisme aanbreken. Weldra zal een nieuwe bisschop, uit Parijs gekomen en weinig geneigd om zijn gewoonten te veranderen, hun het weldoende geschenk van de Parijse liturgie brengen. Een paar jaren, misschien zelfs maar een paar maanden, zullen genoeg zijn om de weerstanden van de clerus te overwinnen, en weldra zal een van de uiterlijke tekenen van eenheid met de moeder van de kerken in ons vaderland weer verdwijnen. Zo hebben sinds de Revolutie al tal van bisdommen de praktijk van de Romeinse ritus zien uitdoven.

Zo oogsten wij vandaag de vruchten van het werk van de meest verwerpelijke sektariërs. Hebben zij zelf ooit durven hopen op zo’n volledig succes? Nog enkele jaren, en hun doel is overtroffen: de Romeinse liturgie zal de Kerk van Frankrijk niet meer heiligen. De tijd laat nooit na de gevolgen te trekken uit beginselen waarvan men hem de uitwerking heeft toevertrouwd. En toch erkent iedereen nog altijd dat in alles wat de godsdienst betreft vernieuwing en afscheiding van Rome het ergste is wat kan gebeuren. Moge dat beginsel aan alles weerstand bieden, zelfs aan de inconsequentie. Het is bedroevend niet logisch te zijn, maar het zou nog droeviger zijn het katholicisme te verliezen.