De contemplatieve dimensie van de liturgie

Broeders en zusters,

de heilige Lucas verbindt de twee Evangelies — dat van vorige zondag over de barmhartige Samaritaan (Luc. 10, 25-37)[b:Luc. 10, 25-37] en dat van vandaag over Maria en Marta (Luc. 10, 38-42)[b:Luc. 10, 38-42] — met een klein Grieks woord: πορεύεσθαι, “onderweg zijn”. Het Evangelie van de Samaritaan eindigt met het woord: “Ga.” Dat is hetzelfde motief. En het Evangelie van vandaag begint met de woorden: “Jezus was op weg naar Jeruzalem.” Deze twee Evangelies zijn dus met elkaar verbonden door het beeld van het “onderweg zijn”.

Wij herinneren ons ook de grote visie van Lucas: heel het openbare leven van de Heer is een tocht, een weg naar Jeruzalem, naar het Paasmysterie, het verlossende mysterie van Kruis en Verrijzenis. En op die weg zoekt Jezus onze liefde, onze bereidheid, ons luisteren. Zo bereidt Hij ons voor op het mysterie van zijn aanwezigheid, op de gave van zijn leven.

En ook na Pasen is het nog steeds zo. Het Evangelie zegt: “Jezus gaat u voor naar Galilea.” Ook dan is Hij weer onderweg: naar het Galilea van de wereld, waarin wij nu — met Hem en door Hem — het koninkrijk van God moeten verkondigen, de wereld moeten voorbereiden op de komst van zijn rijk, op zijn aanwezigheid. In die zin is de Heer, die ons voorgaat naar Galilea, met ons op weg naar het nieuwe Jeruzalem, het hemelse Jeruzalem, de wereld van de hemel.

Juist in dit verband tussen de twee Evangelies laat de Heer ons ook de verschillende dimensies van de liefde tot de naaste zien. In het Evangelie van de Samaritaan staat vooral de uiterlijke, materiële kant centraal: zorg voor de ander in zijn nood. In het Evangelie van de heilige Maria en Marta verschijnt een andere dimensie: de aanwezigheid van zijn woord, de innerlijke openheid, het luisteren. Samen laten deze twee Evangelies zien dat liefde tot de naaste altijd ook liefde tot God moet zijn. Wij moeten de ander niet alleen materiële dingen geven; wij moeten hem ook God geven. Anders vergeten wij het wezenlijke, het “ene nodige”. Maar omgekeerd moet in de liefde tot God ook de naaste aanwezig zijn, want in de naaste is het Jezus zelf die komt en onze gastvrijheid vraagt.

Mij lijkt dit een heel belangrijke les, vooral voor onze tijd. Na het Concilie heeft zich immers de gedachte verspreid dat sociale ontwikkeling dé eigenlijke inhoud van het Evangelie zou zijn, dat men zich vooral moest bezighouden met uiterlijke en materiële zaken, en dat er daarna misschien nog tijd zou zijn voor God. En wij zien de gevolgen daarvan. Zelfs missionarissen hebben soms de moed verloren om nog het Evangelie te verkondigen. Ze dachten dat het nu hun taak was om onderontwikkelde landen te ontwikkelen. God werd vergeten, en de gevolgen zijn zwaar: de morele fundamenten van die samenlevingen worden afgebroken. Er ontstaat geen echte groei ten goede. In de grote epidemieën zien we heel duidelijk de gevolgen van deze vergetelheid van het wezenlijke, van het nodige, van God. Naastenliefde die God vergeet, vergeet het wezenlijke.

Maar laten we nu terugkeren naar het Evangelie van vandaag, over Maria en Marta. Op het eerste gezicht lijkt dit gewoon een menselijk onderricht over de wezenlijke kanten van echte gastvrijheid. De Heer zegt ons: echte menselijke gastvrijheid bestaat niet alleen uit eten geven, uit uiterlijke zorg. Een echte gastheer geeft meer; hij geeft vooral zijn tijd, stelt zich open voor de ander, geeft iets van zichzelf, luistert naar de ander om op diens noden te kunnen ingaan.

Maar in deze les, die op het eerste gezicht puur menselijk lijkt en ons zegt dat ook in gewone menselijke gastvrijheid niet alleen uiterlijke dingen nodig zijn, zien we iets diepers oplichten: juist de noodzaak om open te zijn voor het wezenlijke, voor de aanwezigheid van God die zichzelf in zijn woord aan ons geeft.

En in dit onderricht over de noodzaak om open te zijn voor de Heer, om aan de voeten van de Heer te zitten en zo in gemeenschap met Hem te komen, spreekt de Heer ook tot de Kerk van vandaag. Want precies dezelfde problemen rond de juiste verhouding tussen Maria en Marta bestaan vandaag ook in de Kerk. Wij verrichten inderdaad de dienst van Marta: we doen veel uiterlijke dingen; er zijn vergaderingen, commissies, synodes, discussies, besluiten, documenten in overvloed, pastorale plannen en nog veel meer. Ja, er gebeurt heel veel. Maar misschien vergeten wij in deze voortdurende activiteit, in deze onophoudelijke dienst van Marta, die alles wil voorbereiden voor een succesvolle pastorale werking, te veel de dimensie van Maria. Misschien vergeten wij dat ware beschikbaarheid voor de Heer, voor zijn rijk, veel meer vraagt dan alleen uiterlijke activiteit. Misschien vergeten wij dat zij vooral vraagt dat wij aan de voeten van de Heer zitten, in meditatie, in het luisteren naar zijn woord, waarin Hij zichzelf geeft.

In een brief van de heilige Theresia van Lisieux aan haar zus Céline staat een prachtig woord over deze situatie van de Kerk, in de uitleg van de figuren van Maria en Marta. De heilige Theresia zegt: “Wanneer Maria de kostbare olie over het hoofd van de Heer uitgiet, morren de apostelen.” En zij voegt eraan toe: “Zo is het ook vandaag: de vurigste christenen, priesters en bisschoppen, denken dat wij overdrijven, dat wij de Heer vandaag als Marta zouden moeten dienen en ons niet aan de Heer zouden moeten wijden, Hem troosten. En toch komt uit de gebroken vaten van ons leven de kostbare geur die de vergiftigde lucht van deze wereld zuivert” (19 augustus 1894).

Dat woord — dat de geur die de vergiftigde lucht van deze wereld zuivert, voortkomt uit de gebroken vaten van levens die de dimensie van Maria hebben — is niet alleen een diepe theologie van het contemplatieve leven en van het kerkelijk leven in het algemeen; mij lijkt het ook een echte en diepe theologie van de liturgie.

Zeker, in de liturgie moeten wij ook de dienst van de heilige Marta verrichten. Wij moeten de Heer een heilige ruimte aanbieden, onze voorbereiding geven, de vieringen en de zang goed voorbereiden, de gaven van deze wereld aanbieden: brood en wijn. Dat alles is noodzakelijk en moet goed gebeuren. Maar als er in de liturgie niet ook een dimensie van Maria is, de contemplatieve dimensie, het eenvoudig zitten aan de voeten van de Heer, dan ontbreekt het wezenlijke.

En omgekeerd: als de liturgie werkelijk “mariaal” is, dat wil zeggen als zij het gebaar van Maria herhaalt — aan de voeten van de Heer zitten om naar zijn woord te luisteren, om de gave van Hemzelf te ontvangen — als de liturgie werkelijk contemplatief is, dan is zij ook werkelijk dat gebaar waaruit de zuivering van de vergiftigde lucht van deze wereld voortkomt. En ik denk dat alleen uit een werkelijk “mariale” liturgie de zuivering van de vergiftigde lucht van de wereld van vandaag kan komen.

In dat opzicht vind ik zowel in de eerste lezing van vandaag (Gen. 18, 1-10)[b:Gen. 18, 1-10], over de verschijning van de Drie-eenheid aan Abraham, als in het Evangelie een diepe visie op de liturgie met haar twee dimensies. In Genesis biedt Abraham met grote vrijgevigheid zijn gastvrijheid aan de Heer, aan de Drie-eenheid. Hij biedt het kalf aan, brood en kaas; hij wast de voeten van zijn gasten; hij geeft van het zijne. Maar uiteindelijk is het de Heer die het enige nodige geeft, het wezenlijke: Hij geeft hem de zoon, en met de zoon de toekomst, de hoop, het leven.

En hetzelfde gebeurt in het Evangelie: Marta biedt de Heer goede dingen aan, de gaven van haar huis, en Maria biedt haar luisteren aan, haar diepe beschikbaarheid. Maar uiteindelijk is het de Heer die niet alleen zijn woord geeft, maar zichzelf geeft. En dat is het wezenlijke van de liturgie: wij bieden onze arme gaven aan, en uit de handen van de Heer ontvangen wij de gave, het nodige, zijn lichaam en zijn bloed — en in zijn lichaam en bloed het eeuwige leven, het koninkrijk van God, de verlossing.

Laten wij de Heer bidden dat Hij ons helpt — dat Hij de Kerk helpt — om de liturgie goed te vieren, werkelijk aan de voeten van de Heer te zijn en de gave van het leven te ontvangen, de wezenlijke en noodzakelijke werkelijkheid, tot heil van allen, tot heil van de wereld.

Amen.