700 jaar na de dood van de H. Thomas van Aquino

Broeders en zeer geliefde kinderen,

Wij zijn naar Fossanova gekomen om Sint-Thomas van Aquino[d:242] te vereren, waar hij stierf, op 7 maart 1274, zevenhonderd jaar geleden, op ongeveer vijftigjarige leeftijd. Het was onze bedoeling dit bezoek bijna ongemerkt te brengen, als een daad van persoonlijke devotie; maar de omstandigheden hebben onze bedoeling overtroffen. Door de aanwezigheid van zoveel kerkelijke, religieuze en burgerlijke persoonlijkheden, en van zoveel volk dat zich bij deze daad van godsvrucht wil aansluiten, wordt onze nederige en persoonlijke hulde openbaar en krijgt zij het karakter van een plechtige viering.

Dat is beter zo, vanwege de gezamenlijke en betekenisvolle eer die wordt gebracht aan de nagedachtenis van de heilige, die zeker waard is om gezamenlijk te worden herdacht en vereerd; vanwege de gelegenheid die ons wordt geboden u allen te ontmoeten en te begroeten in uw waardige hoedanigheid van gelovigen, die de eerbied koesteren die aan zo'n heilige verschuldigd is, en in de specifieke hoedanigheid van wat u hier en nu bent en vertegenwoordigt; en vanwege de plicht die ons ertoe brengt een woord tot u te richten - een heel eenvoudig woord, zonder enige pretentie om het verheven onderwerp te evenaren dat de vermelding van deze grote Kerkleraar van ons en voor u zou vereisen. Een woord dat meer voortkomt uit het liturgische karakter van deze plechtigheid dan uit het louter herdenkingskarakter van de heilige die wij willen eren en aanroepen.

Wij zullen dus slechts zeggen wat de reden is - één van de redenen! - die naar voren lijkt te komen bij het oproepen van de herinnering aan Sint-Thomas, uitgelokt door deze vrome, zomerse en feestelijke uitstap.

Laten wij deze reden meteen benoemen, door onszelf de vraag te stellen: waarom zijn wij hier? Gezien het karakter dat deze bijeenkomst heeft aangenomen, zeker niet alleen om een gebaar van religieuze verering te stellen, alsof wij, bij het verschijnen van de heilige op het scherm van ons geweten, niet bevend en gelukkig zouden neerbuigen voor zijn grote en plechtige gestalte.

Die gestalte, levend gemaakt door de gemeenschap der heiligen en telkens opnieuw opgeroepen door een religieuze rite als deze, wekt in ons een gedurfde vraag: Meester Thomas, welke les kunt u ons geven? Aan ons, in dit korte en intense ogenblik; aan ons, zeven eeuwen verwijderd van uw school; aan ons, bezield door de moderne cultuur; aan ons, trots op onze wetenschappelijke kennis; aan ons, afgeleid door de "bekoring van de oppervlakkigheid" - de fascinatio nugacitatis waarover het boek Wijsheid spreekt (Wijsh. 4, 12)[b:Wijsh. 4, 12] - waarvan wij vandaag, met de overheersing van zintuiglijke kennis boven intellectuele en geestelijke kennis, de duizelingwekkende betovering ervaren; aan ons, onderworpen aan de verdoving van een antireligieus laïcisme; aan ons, o Sint-Thomas, die nog altijd als filosoof en theoloog groot oprijst aan de horizon van een denken dat hunkert naar zekerheid, helderheid, diepte en werkelijkheid - wat kunt u ons, al is het maar met één woord, zeggen?

Sint-Thomas antwoordt ons nu niet met woorden - want te veel woorden zouden uit zijn werken tot ons komen - maar met de weerspiegeling van zijn persoon en zijn onderricht, waaruit wij een aansporende les menen te horen: vertrouwen in de waarheid van het katholieke religieuze denken, zoals hij het heeft verdedigd, uiteengezet en geopend voor het kenvermogen van de menselijke geest.

Enkele aspecten van zijn monumentale werk mogen volstaan om in ons dit vertrouwen te versterken, dat wij zouden willen bewaren als blijvende vrucht van deze herdenking van de heilige Kerkleraar.

Vertrouwen, omdat zijn werk zich in de geschiedenis van het denken - zowel filosofisch als theologisch - aandient als een synthese van wat andere grote meesters vóór hem hebben bestudeerd en aan de universele cultuur hebben nagelaten. Hij heeft de meest betekenisvolle schat aan kennis van zijn tijd - een tijd ongeëvenaard in breedte en scherpzinnigheid van speculatief onderzoek - in zich opgenomen. Hij heeft haar gekwalificeerd met het meest strenge intellectualisme, het aristotelische, dat zonder andere hoogste vormen van kennis, zoals de neoplatonisch-augustijnse, te ontkennen, hem in zekere zin in overeenstemming brengt met onze moderne, strenge wetenschappelijke mentaliteit. Hij heeft haar zonder vooroordelen onderworpen aan de dialectische discussie van een eerlijke en nauwgezette rationaliteit. Daardoor heeft hij haar open gesteld voor elke mogelijke voortschrijdende verwerving, zodra een verdere waarheid wordt ontdekt.

Nog meer vertrouwen hebben wij te danken aan Sint-Thomas, omdat hij ons helpt het conflict op te lossen - zo luid verkondigd en verhevigd in onze tijd - tussen de twee vormen van kennis waarover de geest van de gelovige mens beschikt: geloof en wetenschap. Hij vertrekt vanuit het geopenbaarde Woord van God, ondersteund door redelijke motieven van geloofwaardigheid, en betrekt vervolgens de menselijke geest, de wetenschap, bij de studie ervan volgens haar eigen beginselen en methoden, zodat de daaruit voortkomende theologie, zonder vermetelheid en zonder bijgeloof, kan opstijgen tot een waarlijk en wonderbaar niveau van scientia Dei, kennis van God.

Ten slotte vertrouwen wij op het providentiële resultaat dat voortvloeit uit de wederzijdse complementariteit van geloof en wetenschap - ja, voor het denken en zelfs voor het leven van de mens. Het geloof zoekt in de wetenschap, dat wil zeggen in de natuurlijke menselijke kennis, niet de zekerheid die een gave van genade is, maar zijn bevestiging, zijn ontwikkeling, zijn verdediging, zijn vreugde: fides quaerens intellectum - het geloof dat op zoek is naar inzicht. En het verstand dat fidem quaerens - naar het geloof op zoek is - ontvangt op zijn beurt een ongeëvenaarde leidraad, gewaarborgd door het geloof in de hoogste goddelijke Waarheid, die alle menselijke kennis verlicht, haar behoedt voor de nutteloosheid van haar inspanning, voor de ongeneeslijkheid van twijfel, voor het wanhopige scepticisme van het nihil scire - niets weten - en ook voor de dwaze hoogmoed van een wetenschappelijk despotisme, vandaag meer dan ooit mogelijk, dat de verworvenheden van het denken kan keren tot belediging en zelfs tot dood van de denkende mens.

Vertrouwen. Sint-Thomas kan voor ons een van de meest gezaghebbende en overtuigende getuigen zijn van het providentiële bestaan van dat leergezag dat Christus aan zijn Kerk heeft toevertrouwd - een leergezag dat de wegen van het weten niet afsluit, maar opent, rechtzet en verdedigt; dat het licht van de levengevende Waarheid niet opsluit voor enkelingen die ingewijd zijn in de inspanningen, de beklimmingen en de acrobatiek van het denken, maar het met nederige en verheven catechese aanbiedt aan allen die zich in de Kerk als leerlingen erkennen; en dat de openbaring van de hoogste en heilzaamste mysteries van het geloof voorbehoudt aan de kleinen, de eenvoudigen, de armen, aan het volk dat onbekend is met moeilijke speculaties, maar ontvankelijk en bereid tot de onuitsprekelijke dialoog met het Woord van God.

Laten wij daarom Sint-Thomas aanroepen, opdat hij ons, terwijl hij ons ook vandaag nog uitnodigt in zijn school, binnenleidt in het gesprek, in de Heilige Geest, met Christus, de Meester.